1. Օսմանա-սեֆյան պատերազմների ազդեցությունը առևտրային ուղիների և տնտեսական գործունեության վրա
Օսմանյան և Սեֆյան կայսրությունների միջև պատերազմները լուրջ ազդեցություն ունեցան տարածաշրջանի առևտրային ուղիների վրա՝ հատկապես Հայաստանի տարածքով անցնող ճանապարհների:
- Առևտրային ուղիների վտանգավորություն. Պատերազմական գործողությունները դարձնում էին առևտրային ուղիները վտանգավոր առևտրականների համար։ Թալանը, կողոպուտները և պատերազմական բախումները դժվարացնում էին ապրանքների տեղափոխումը։
- Ուղիների փոփոխություն. Շատ առևտրականներ նախընտրում էին շրջանցել հակամարտության գոտիները, ինչը հանգեցնում էր Հայաստանի տարածքով անցնող հայտնի առևտրային ուղիների՝ այդ թվում հայտնի «Մետաքսի ճանապարհի»` տնտեսապես անկմանը։
- Տնտեսական անկում. Քանի որ առևտրականներն այլ ուղիներ էին ընտրում, Հայաստանի քաղաքները կորցնում էին իրենց միջնորդային դերը տարածաշրջանային առևտրի մեջ։ Բնակչությունը կորցնում էր իր եկամտի հիմնական աղբյուրներից մեկը, ինչը նպաստում էր տնտեսական անկմանը։
2. Քարտեզի մեկնաբանում. Ո՞ր տարածքներն էին վիճարկվում Օսմանյան և Սեֆյան կայսրությունների միջև
Օսմանյան կայսրությունը և Սեֆյան Պարսկաստանը վիճարկում էին Կովկասի և արևելյան Անատոլիայի տարածքները, հատկապես այն գոտիները, որոնք անցնում էին Հայաստանի միջով:
- Վիճարկվող տարածքներ.
- Արևմտյան Հայաստան (կենտրոնը՝ Էրզրում) — այս տարածքը վերահսկում էին օսմանցիները։
- Արևելյան Հայաստան (կենտրոնը՝ Երևանի խանություն) — այս տարածքը հաճախ վերահսկում էին սեֆյանները։
- Կենտրոնական տարածքներ — Վանի, Բայազետի, Նախիջևանի և Երևանի շրջանները հաճախ դառնում էին մարտական գործողությունների կենտրոններ։
Այս տարածքների նկատմամբ վերահսկողությունը ռազմավարական մեծ նշանակություն ուներ, քանի որ այստեղով էին անցնում Մետաքսի ճանապարհի կարևոր հատվածները, և այդտեղի բերդերը (Երևանի բերդ, Նախիջևանի բերդ) հզոր ռազմական հենակետեր էին։
3. Օսմանյան սուլթանության և Սեֆյան Պարսկաստանի բախման հիմնական պատճառները (XV-XVI դդ.)
Օսմանյան սուլթանությունը և Սեֆյան Պարսկաստանը պատերազմում էին մի քանի ռազմավարական, քաղաքական և կրոնական պատճառներով:
- Ռազմավարական պատճառներ. Երկու կայսրություններն էլ փորձում էին վերահսկել Կովկասյան տարածաշրջանը՝ հատկապես Հայաստանի տարածքը, քանի որ այն ուներ ռազմական և առևտրային մեծ նշանակություն:
- Տնտեսական պատճառներ. Հայաստանի տարածքով անցնող առևտրային ուղիների վերահսկումը հնարավորություն էր տալիս հսկելու Մետաքսի ճանապարհի եկամուտները:
- Կրոնական պատճառներ. Օսմանյան սուլթանությունը ներկայացնում էր սուննի իսլամը, իսկ Սեֆյանները՝ շիա իսլամը։ Այս կրոնական տարբերությունը հաճախ օգտագործվում էր որպես գաղափարական հիմնավորում ռազմական բախումների համար։
- Քաղաքական իշխանություն. Օսմանյան կայսրությունն ու Սեֆյան Պարսկաստանը մրցակցում էին իրենց հզորությունը տարածելու համար, հատկապես Կովկասում և Մերձավոր Արևելքում։
4. Օսմանյան-սեֆյան հակամարտության հետևանքները Հայաստանի մշակութային կյանքի և ժողովրդագրական պատկերի վրա
Օսմանա-սեֆյան պատերազմների հետևանքները աղետալի էին Հայաստանի բնակչության համար։
- Ժողովրդագրական փոփոխություններ.
- Դեպորտացիաներ. Սեֆյան շահ Աբասը 1604 թ.-ին իրագործեց Հայաստանի բնակչության բռնի տեղահանում (ավելի քան 300,000 հայերի տեղափոխում Պարսկաստանի խորքերը), որը հայտնի է որպես «մեծ սուրհունդ»։
- Բնակչության կորուստներ. Պատերազմների, կողոպուտների և բռնագաղթերի պատճառով բնակչության թիվը զգալիորեն նվազեց։ Բազմաթիվ գյուղեր և քաղաքներ ավերվեցին։
- Պատերազմական բախումներ. Կանոնավոր ռազմական բախումները ավերեցին գյուղերն ու քաղաքները՝ բերելով սովի ու բռնության տարածում։
- Մշակութային հետևանքներ.
- Մշակութային ժառանգության կորուստ. Հայաստանի տարածքում գտնվող եկեղեցիներն ու վանքերը հաճախ ավերվում էին կամ վերածվում ռազմական հենակետերի։
- Մշակութային ազդեցություններ. Բռնի տեղահանությունները խաթարեցին մշակութային կյանքը, քանի որ արհեստավորները, նկարիչները և վարպետները տեղափոխվեցին Սեֆյան Պարսկաստանի տարածք։ Արդյունքում հայկական մշակույթը զարգացավ նաև Սպահանում (Նոր Ջուղա)։
5. Հայազգի գործիչների քայլերը Հայաստանի ազատագրման ուղղությամբ և նրանց անհաջողության պատճառները
XVI դարում հայ գործիչները փորձում էին օգտվել Օսմանյան և Սեֆյան կայսրությունների միջև հակամարտություններից՝ Հայաստանին ազատություն բերելու համար։
- Հայոց դիվանագիտական ջանքերը. Հայ գործիչները փորձում էին կապ հաստատել եվրոպական տերությունների (հատկապես՝ Հաբսբուրգյան կայսրության, Հռոմի պապի և Լեհաստանի թագավորության) հետ՝ աջակցություն ստանալու նպատակով։
- Դավիթ Բեկի շարժումը. Այս շրջանում տեղի ունեցան հայկական զինված ապստամբություններ։ Հայերը փորձում էին զենքի ուժով պաշտպանել իրենց համայնքները, սակայն պարբերաբար պարտություն էին կրում՝ գերակշռող օսմանյան կամ սեֆյան զորքերի դեմ։
- Անհաջողության պատճառներ.
- Ռեսուրսների պակաս. Հայերն ունեին սահմանափակ թվով զինյալներ և ռազմավարական ռեսուրսներ։
- Արտաքին ուժերի անվստահություն. Չնայած հայ գործիչները փորձում էին եվրոպական տերություններից աջակցություն ստանալ, օտար տերությունները չէին դիտարկում Հայաստանը որպես ռազմավարական կարևոր տարածաշրջան։
- Երկու կայսրությունների թշնամանք. Քանի որ հայերը գտնվում էին օսմանյան և սեֆյան կայսրությունների ազդեցության գոտիներում, նրանց ապստամբական շարժումներն ընկալվում էին որպես սպառնալիք երկու կողմերի համար։
Մարկ Հարությունյանի բլոգ 