• Կկետադրես տեքստը:
• Կգտնես տեքստի բարդ բառերը:
• Կգտնես մգեցված բառերի հոմանիշները:
• Կվերնագրես տեքստը:

Վահան Տերյանը (իրական անունը` Վահան Տեր-Գրիգորյան) նշանավոր հայ բանաստեղծ է: Ծնվել է Գանձայում 1885 թվականի հունվարի 28-ին: Ծննդավայրը սիրելի ու հարազատ էր Տերյանին, և 1914 թվականին Նվարդ Թումանյանին ուղղված նամակում նա գրում է.

Եղբայրը՝ Ղազարը պատմելով Վահան Տերյանի մանկության մասին՝ գրել է․ սակավախոս մանկուց սիրում էր նա մենությունն ու իր «անուրջներով» տարվելը:

Տերյանն իր բանաստեղծությունների զգալի մասը հավաքել է առանձին շարքերի մեջ նա արևելահայ բանաստեղծների մեջ առաջինն էր որ ամրապնդեց շարքերով գրելու սկզբունքը: Հետաքրքիր է որ շարքի մեջ մտնող յուրաքանչյուր բանաստեղծություն և ներքին կապ ունի շարքի ընդհանուր տրամադրությունների հետ և նրանից դուրս կարող է ընկալվել որպես առանձին գործ:

Ստեփան Զորյանը գրում է Վահան Տերյանը այն բախտավոր հեղինակներից էր որոնք մի առավոտ զարթնում են հայտնի դարձած և դա ոչ թե պատահականության բերումով այլ շնորհիվ իրենց մեծ տաղանդի։ Նրա առաջին իսկ գիրքը ութսուն էջանոց փոքրադիր Մթնշաղի անուրջները հռչակեց նրան որպես բանաստեղծ և պատվավոր տեղ ապահովեց հայկական Պառնասում։

Մթնշաղի անուրջները ավելի ջերմ ընդունելություն գտավ երիտասարդության կողմից, մի կարճ միջոցում Տերյանն ունեցավ հետևորդների մի ամբողջ բազմություն։ Իսկ երկրպագուների թիվ չկար։ Պահ մի մոռացվեցին մեր անվանի բանաստեղծները ամենուրեք երեկույթներում ընտանիքներում ընկերական շրջաններում արտասանում էին Տերյանի սոնետներն ու էլեգիաները։ Սկսվել էր պարզապես Տերյանական շրջան Տերյանի էպոխա։ Օդը լիքն էր Տերյանով երիտասարդության խոսակցության նյութն ամեն տեղ նրա բանաստեղծություններն էին իսկ ընկերների ու սիրահարների սրտագին նվերը միմյանց Մթնշաղի անուրջները:

Գրողը վախճանվել է 1920 թվականին հունվարի յոթին երբ ընդամենը երեսունհինգ տարեկան էր:

նշանավոր-հայտնի

Ծննդավայրը-Ծնելավայր

սակավախոս-Սակավաբան

մենությունն-Մենակություն

անուրջներով-Երազ

տարվելը-Պարտվել

զգալի-Իմանալ

ամրապնդեց-Ամրացնել

սկզբունքը-Տարերք

ընկալվել-չկա

բախտավոր-Բարեբախտ

պատահականության-Դիպվածականություն

տաղանդի-Ձիրք

պատվավոր-Պատվարժան

Պառնասում-տես Բանաստեղծություն

ընդունելություն-Հյուրընկալություն

միջոցում-Միջոցառում

բազմություն-Ամբոխ

անվանի-Հայտնի

ամենուրեք-չկա

սոնետներն-չկա

էլեգիաները-չկա

նյութն-Տարր

սրտագին-Սրտանց

վախճանվել-տե՛ս Մեռնել

ընդամենը-չկա

Տասնորդական կոտորակների բազմապատկումը, բաժանումը 10, 100, 1000-ով

1047

ա)65,103×10=651,03

բ)0,329×1000=329

գ)7,393×10000=73,930

դ)0,999×100=99,9

1048

ա. ճիշտ է
բ. ճիշտ է
գ. ճիշտ է
դ. սխալ է

1049

3.5707
0.0098
0.001765
0.2
0.6731
8.29

1051

8120
10
0.2
12510
629

1052

0.3662
0.81543
0.017
0.2244
0.00003

1055

1055

85000

1056

0.725

Օրգանը մարմնի մաս է, որն ունի որոշակի կառուցվածք, ձև և տեղ օրգանիզմում: Արմատը և ընձյուղը (ցողունն՝ իր վրա դասավորված տերևներով և բողբոջներով ) բույսի վեգետատիվ օրգաններն են: Դրանք ապահովում են բույսի սննդառությունը, շնչառությունը, աճն ու զարգացումը, ինչպես նաև վեգետատիվ բազմացումը:
Ծաղիկը, պտուղը և սերմը բույսի գեներատիվ (սեռական ) բազմացման օրգաններն են:
Արմատ: Արմատներով բույսն ամրանում է հողին: Արմատի բազմաթիվ ճյուղավորումները ձևավորում են արմատային համակարգը: Այն կազմված է գլխավոր, հավելյալ և կողքային արմատներից: Գլխավոր արմատը զարգանում է սերմի սաղմնային արմատիկից, իսկ հավելյալ արմատները՝ ցողունի ստորին մասից, երբեմն նաև տերևներից: Գլխավոր և հավելյալ արմատներից առաջանում են կողքային արմատներ:

Արմատային համակարգը լինում է առանցքային՝ լավ զարգացած գլխավոր արմատով:
Արմատային համակարգը ոչ միայն բույսն ամրացնում է հողին կլանում է ջուր և նրա մեջ լուծված հանքային աղեր:
Լրացուցիչ՝ Ծաղկավոր բույսերի օրգանները
Ծաղկի կառուցվածքը, Գրականության հղումը

Հարցեր՝
1. Ուսումնական նյութ պատրաստիր ծաղկի կառուցվածքի մասին:

2.Որո՞նք են բույսի վեգետատիվ և գեներատիվ օրգանները և ի՞նչ գործառույթ են կատարում:

Դրանք ապահովում են բույսի սննդառությունը, շնչառությունը, աճն ու զարգացումը, ինչպես նաև վեգետատիվ բազմացումը։

3.Որո՞նք են արմատի գործառույթները:

Սննդառությունը, սնջառություննը, աճն ու զարգացումը, ինջպես նաև անհրաժեշտ նյութերի տեղափոխությունը։

Գարնանային զբոսանք, պատմում և հրապարակում բլոգում.

Ես գարնանային արձակուրդներին ախպերներիս հետ իջնում եմ դուրս զբոսնելու, խաղալու և

այլն։ Ես սիրում եմ իջնել դուրս բայց մայրիկս ասումա մինչև բոլոր դասերս չվերջացնեմ չեմ իջնի դուրս։ Ես ուզում եմ մայրիկիս հարցնեմ իջնել դուրս որ ծառերը, բույսերը ֆոտոխցիկիով նկարեմ։

Ծառերը ավելի շատ աճում էն կինո հայաստանում իսկ բույսերը մեր բակում։

Միաբջիջ օրգանիզմները կազմված են ընդամենը մեկ բջջից, որտեղ տեղի են ունենում կենսական բոլոր գործընթացները:
Բազմաբջիջ օրգանիզմի յուրաքանչյուր բջիջ մասնագիտացված է և կատարում է որոշակի գործառույթ:
Միևնույն ծագում ունեցող, կառուցվածքով և գործառույթներով նման և միջբջջային նյութով միացած բջիջների խումբը կոչվում է հյուսվածք:
Բարձրակարգ բույսերում տարբերում են գոյացնող, հիմնական, ծածկող, փոխադրող և մեխանիկական հյուսվածքներ:
Գոյացնող հյուսվածքի բջիջները բույսի ամբողջ կյանքի ընթացքում բաժանվում են: Դրա շնորհիվ բույսն աճում է և՛ երկարությամբ, և՛ հաստությամբ:
Ծածկող հյուսվածքը պատում է բույսի բոլոր օրգանները՝ պաշտպանելով նրան անբարենպաստ պայմանների ազդեցությունից՝ չորացումից, գերտաքացումից և մեխանիկական վնասվածքներից:
Լրացուցիչ նյութեր՝ Հյուսվածքներ

Գրականության հղումը էջ 98, 99

Հարցեր
1. Ի՞նչ է հյուսվածքը:

Հյուսվածքը միանման բջիջներից կազմված խումբ է:

2. Ի՞նչ հյուսվածքներ ունեն բույսերը:

Բույսերը ունեն հինգ տեսակի հյուսվածք՝ գոյացնող, հիմնական, ծածկող, մեխանիկական և փոխադրող:

1. Ի՞նչ է բջիջը:
 Բջիջը, որպես օրգանիզմի կառուցվածքի տարրական միավոր, օժտված է կենդանի նյութին բնորոշ հատկություններով, որոնք պահպանում ու փոխանցվում են հաջորդ սերունդներին։

2. Պատմիր բջջի բաղադրության մասին :
Կենդանի բջջի բաղադրության մեջ 80 %-ը կազմում է ջուրը: Ջուրը լավ լուծիչ է, նրա մեջ լուծվելով նյութերը, բջիջ են ներթափանցում: Նյութափոխանակության արգասիքները հեռանում են նույնպես ջրի միջոցով:
Կենդանի բջիջները պարունակում են նաև քիչ քանակությամբ հանքային աղեր, ինչպես նաև օրգանական նյութեր՝ սպիտակուցներ, ճարպեր, ածխաջրեր:
Բջջում ջրից հետո մեծ քանակություն են կազմում սպիտակուցները: Մազը, եղունգը, փետուրը, ճանկը, գրեթե ամբողջովին կազմված են սպիտակուցներից:
Օրգանական նյութերից օրգանիզմում կարևոր դեր ունեն ածխաջրերը: Դրանցից են գլյուկոզը, սախարոզը, թաղանթանյութը: Ածխաջրերը օրգանիզմն ապահովում են էներգիայով:

1.Բերե՛ք բնական և արհեստական աղբյուրների մի քանի օրինակ:

Բնական աղբյուրներ` արև, լուսին, աստղ

Արհեստական աղբյուրներ` լապտեր, լուսամփոփ

2. Ի՞նչ գույնի ճառագայթներից է բաղկացած սպիտակ լույսը:

Այն բախկացած է կարմիր, նարնջագույն, դեղին, կանաչ, երկնագույն, կամույտ և մանուշշակագույն գույնի ճառագայթներից։

3. Տատանումների ի՞նչ հաճախականության սահմաններում է մարդն ընկալում ձայնը:

Մարդը լսում է 16-20000 հերց հաճախականության ձայները։

4. Նկարագրե՛ք մարդու կողմից ձայնի ընկալման ընթացքը:

Ձայնը առաջանում է մարմինների կամ նրանց մասերի տատանումների ժամանակ։

5. Ինչքա՞ն է նորմալ աչքի լավագույն տեսողության հեռավորությունը:

Մոտ 25 սանտիմետր։

Համարյա բոլոր կենդանիներն օժտված են լսողությամբ: Այն առավել զարգացած է կաթնասունների և թռչունների մոտ, որոնք ունեն լսողության հատուկ օրգան՝ ականջ: Անողնաշար կենդանիներից լսողության զարգացած օրգաններ ունեն միայն միջատները:
Կենդանիները ոչ միայն ընկալում են ձայները, այլև իրենք են ձայն արձակում: Ցամաքային ողնաշարավոր կենդանիների շնչառական համակարգի մի մասը փոխակերպվում է ձայնային ապարատի: Առավել զարգացած ձայնային ապարատ ունի մարդը;
Մարդու ականջը բացառիկ զգայություն ունեցող բարդ լսողական օրգան է: Որոշ մարդիկ կարող են լսել նույնիսկ ծառից ցած ընկնող տերևի ձայնը:

Բնությունը հարուստ է իր ձայներով: Շատ կենդանիներին և մարդուն բնորոշ է ձայն արձակելու, ինչպես նաև լսելու ունակությունը: Դա ծառայում է նրանց հաղորդակցվելուն, նպաստում նրանց պաշտպանվելուն և շրջակա միջավայրին հարմարվելուն:

Լսողությունը մեծ դեր ունի մեզանում գեղեցիկի զգացումը զարգացնելու համար: Լավ երաժշտությունը, գեղարվեստական խոսքն ավելի հարուստ են դարձնում շրջակա աշխարհի մեր ընկալումը:

Համարյա բոլոր կենդանիներն օժտված են լսողությամբ։

Կենդանիները ձայնն ընկալում են հատուկ օրգանով:

Առավել զարգացած է կաթնասունների և թռչունների լսողությունը, որոնք ունեն լսողության հատուկ օրգան՝ ականջ։ Անողնաշար կենդանիներից լսողության զարգացած օրգաններ ունեն միայն միջատները։

Տարբեր կենդանիներ զգայուն են տարբեր ձայների նկատմամբ։

Մեդուզան ընկալում է ծովի ալիքների արձակած ենթաձայները և փոթորիկ սկսվելուց մի քանի ժամ առաջ հեռանում է ափից:

Օրինակ

Փղերն իրար հետ հաղորդակցվում են ենթաձայների միջոցով։ Դելֆինները, չղջիկները, կետերն արձակում և լսում են անդրաձայները։

Շատ գիշերային գիշատիչներ մթության պայմաններում որսում են իրենց զոհին լսողությամբ:   

Չղջիկը համարյա զուրկ է տեսողությունից։ Թռիչքի ժամանակ, անընդհատ արձակելով և հետ ընդունելով անդրարաձայներ, չղջիկը ոչ միայն խուսափում է արգելքներին բախվելուց, այլև անսխալ «նկատում» և որսում է մանր մժեղներ։

Շները նույնպես լսում են անդրաձայնը։

Օրինակ՝ հարկ եղած դեպքերում հետախույզները ծառայողական շներին անհրաժեշտ հրամանները տալիս են անդրաձայնով, որը շրջապատի մարդկանց համար մնում է աննկատ:

Կենդանիները ոչ միայն ընկալում են ձայները, այլև կարող են իրենք ձայն արձակել։

Ցամաքային ողնաշարավոր կենդանիների շնչառական համակարգի մի մասը փոխակերպվել է ձայնային ապարատի։

Առավել զարգացած ձայնային ապարատ ունի մարդը։ Մարդու ամենից զարմանալի հատկությունը խոսելու կարողությունն է։ Խոսքով մարդիկ հաղորդակցվում են իրար հետ և փոխանակում իրենց մտքերը։ Դա շատ բարդ երևույթ է, որն իրագործվում է զարգացած գլխուղեղի միջոցով:

Հարցեր

• Ի՞նչ կառուցվածք ունի մարդու ականջը:

Ձայնային ալիքը, հասնելով թմբկաթաղանթին, նրան ստիպում է տատանվել։ Այդ տատանումները հաղորդվում են միջինականջում գտնվող լսողական երեք մանր ոսկրիկներին, ապա ներքին ականջում գտնվող խխունջաձև մարմնին, որը ելուստներով հպվում է լսողական նյարդերի վերջավորություններին։ Դրանք ընկալում են ձայնային ալիքները և ստացված տեղեկությունը հաղորդում գլխուղեղին։

• Ինչպե՞ս է աղմուկն ազդում մարդու օրգանիզմի վրա:

Բարձր աղմուկը կարող է տևական ազդեցություն ունենալ, ինչի հետևանքով մարդիկ սկսում են վատ լսել, արագ հոգնել, տառապել գլխացավով և անքնությամբ։

• Ինչպե՞ս են պայքարում աղմուկի դեմ:

Աղմուկի դեմ պայքարելու համար շենքերի պատերը և միջնորմները ծածկում են ձայնակլանիչ նյութերով, օգտագործում են հերմետիկ պատուհաններ, սենյակների հատակը ծածկում են գորգերով և այլն:

1. Բազմապատկիր տրված թվերը 10-ով, 100-ով  և 1000-ով`
3,14;    4,657;      9,456;    124,8;    147,1;      145,678։

2.Կատարիր գործողությունը.
32,1•3=96,3
1,14•11=12,54
25,7•3=7,71
254,6•5= 127,30
45,78•2  =91,56
2,5•25=6,25
9,78•7 =68,46
5,14•4 =20,56
9,56•6 =57,36  
0,1•13 =1,3

3. Քաղաքների միջև ընկած հեռավորությոը  240 կմ է։Իրար ընդառաջ երկու քաղաքներից միաժամանակ դուրս եկան բեռնատար ու մարդատար ավտոմեքենաները։ Բեռնատարը շարժվում է 40կմ/ժ արագությամբ, իսկ մարդատար մեքենան 80կմ/ժ արագությամբ։ Քանի՞ ժամ հետո մեքենաները հանդիպեցին։

2 ժամում

4. Տրված են մեկից մեծ երեք բնական թվեր։ Առաջին երկուսի արտադրյալը հավասար է 32 -ի։ Հնարավո՞ր է արդյոք, որ առաջինի և երրորդի արտադրյալը լինի հավասար 315 -ի։

5. Կատարել բազմապատկում․

ա) 12 ⋅ 0,36,=4,32         

բ) 4 ⋅ 0,5 =2      

գ) 85 ⋅ 0,2    = 45,02     

դ) 200 ⋅ 1,25=85,02

ե) 77 ⋅ 0,01=7,7        

զ) 9 ⋅ 0,002, =0,018    

է) 5 ⋅ 66,1 =330,5  

ը) 134 ⋅ 1,1= 147,4

Լուծիր ոչ ստանդարտ լուծում ունեցող խնդիրներ, հրապարակիր լուծումը բլոգում։

1. Բազմահարկ շենքը ունի մեկ մուտք, իսկ յուրաքանչյուր հարկում կա երեք բնակարան։ Բնակարանները համարակալված են 1-ից սկսած։ Գտնել 23-րդ հարկի բնակարանների համարների գումարը

204

2. Դաշտում կովեր են արածում։ Դրանց ոտքերի թիվը 24-ով ավել է գլուխների թվից։ Քանի՞ կով է արածում դաշտում։

8

3. Ամիսներից մեկում կար 5 կիրակի օր։ Սակայն ամսվա առաջին և վերջին օրերը կիրակի չէին։ Շաբաթվա ի՞նչ օր էր այդ ամսվա 20-ը։

հինգշաբթի

4. Արամը գտել է 2022-ից մեծ այն ամենափոքր թիվը, որն ունի երեք կրկնվող թվանշան։ Նարեկը գտել է 2022-ից փոքր այն ամենամեծ թիվը, որը նույնպես ունի երեք կրկնվող։ Ինչքանո՞վ է Արամի գտած թիվը մեծ Նարեկի գտած թվից։

111

5. Քանի՞ եռանիշ թիվ կա, որոնցից յուրաքանչյուրի թվանշանների գումարը հավասար է 4-ի։

10

6. Գտեք այն երկնիշ թվերի քանակը, որոնցից յուրաքանչյուրը 7-ի բաժանելիս մնացորդում ստացվում է 2։

12

7. Ուղղի վրա նշված են A, B, C, D, E, F կետերը։ Քանի՞ հատված կա, որոնց ծայրակետերը նշված կետերն են։

15

8. Անին որոշեց ծննդյան օրը իր բոլոր 31 համադասարանցիներին կոնֆետ հյուրասիրել։ Նա հաշվեց, որ եթե աղջիկներից յուրաքանչյուրին տա 4 կոնֆետ, իսկ տղաներից յուրաքանչյուրին՝ 3 կոնֆետ, ապա պետք է գնի 111 կոնֆետ։ Քանի՞ աղջիկ է սովորում այդ դասարանում։

19 աղջիկ 13 տղա

9. Տասը ափսեում մրգեր են դրված։ Ցանկացած երկու ափսեում եղած մրգերի քանակը չի գերազանցում 7: Ամենաշատը քանի՞ միրգ կարող է լինել բոլոր ափսեներում միասին։

31 միրգ

10. Արմենը վերցրեց 78 միատեսակ քառակուսի և դրանք կողք կողքի դնելով` ստացավ ուղղանկյուն: Ամենաշատը քանի՞ տարբեր պարագծերով ուղղանկյուն կարող է նա ստանալ:

9