Դաս 4. Թեմա՝ Էլեկտրական երևույթներ (06.10- 12․10)

I. Լիցքակիրներ և էլեկտրական հոսանք

1. Ո՞ր լիցքակիրներն են անվանում ազատ։ Որոնք են ազատ լիցքակիրները՝
ա) մետաղներում,
բ) էլեկտրոլիտներում։

Ազատ լիցքակիրներ են այն լիցքավորված մասնիկները, որոնք կարող են ազատ տեղաշարժվել նյութի ներսում։

Մետաղներում՝ ազատ էլեկտրոններ
Էլեկտրոլիտներում՝ դրական և բացասական իոններ

2. Ի՞նչ է էլեկտրական հոսանքը։
Էլեկտրական հոսանքը լիցքավորված մասնիկների ուղղորդված (կարգավորված) շարժումն է։

3. Որո՞նք են էլեկտրական հոսանքի գոյության անհրաժեշտ պայմանները։
ազատ լիցքակիրների առկայություն
էլեկտրական դաշտի առկայություն

4. Ինչպե՞ս են որոշում էլեկտրական հոսանքի ուղղությունը։
Հոսանքի ուղղություն են ընդունում դրական լիցքավորված մասնիկների շարժման ուղղությունը։

Հոսանքի աղբյուր և էլեկտրական շղթա

1. Ի՞նչ է հոսանքի աղբյուրը։
Սարք է, որը ապահովում է չընդհատվող էլեկտրական հոսանք։

2. Ի՞նչ մասերից է կազմված պարզագույն գալվանական տարրը։
երկու տարբեր մետաղական էլեկտրոդ
էլեկտրոլիտ

3. Նկարագրե՛ք գալվանական տարրի աշխատանքը սպառիչի միացման դեպքում։
Քիմիական ռեակցիաների արդյունքում էլեկտրոդների միջև առաջանում է լարում, և հաղորդալարերով սպառիչով անցնում է էլեկտրական հոսանք։

4. Էներգիայի ի՞նչ փոխակերպումներ են տեղի ունենում գալվանական տարրում։
Քիմիական էներգիան փոխակերպվում է էլեկտրական էներգիայի։

5. Ի՞նչ է էլեկտրական կուտակիչը (ակումուլյատորը)։
Բազմակի օգտագործման գալվանական հոսանքի աղբյուր է, որը կարելի է լիցքավորել։

6. Գալվանական տարրերի և կուտակիչների ի՞նչ կիրառություններ գիտեք։
հեռակառավարման վահանակներ
ժամացույցներ
հեռախոսներ
ավտոմեքենաների մարտկոցներ

7. Ի՞նչ մասերից է բաղկացած պարզագույն էլեկտրական շղթան։
հոսանքի աղբյուր
սպառիչ
հաղորդալարեր
բանալի (անջատիչ)

Դաս 3. Թեմա՝ Էլեկտրական երևույթներ (29․09- 05․10)

Հարցեր և առաջադրանքներ
1. Ո՞ր նյութերն են կոչվում էլեկտրականության հաղորդիչներ։

Էլեկտրականության հաղորդիչներ են կոչվում այն նյութերը, որոնցով էլեկտրական լիցքերը կարող են ազատ շարժվել (օր․՝ մետաղներ, աղաջուր)։

2. Ո՞ր նյութերն են կոչվում մեկուսիչներ:

Մեկուսիչներ են կոչվում այն նյութերը, որոնցում էլեկտրական լիցքերը չեն կարող ազատ շարժվել կամ շատ դժվար են շարժվում։

3. Բերե՛ք հաղորդիչների և մեկուսիչների օրինակներ:

Հաղորդիչներ՝ պղինձ, ալյումին, երկաթ, արծաթ, ջուր։
Մեկուսիչներ՝ ռետին, պլաստմասսա, ապակի, փայտ, օդ։

4. Ինչո՞վ են տարբերվում էլեկտրականացված և չէլեկտրականացված մարմինները շրջապատող տարածությունները:

Տարբերությունը այն է, որ էլեկտրականացված մարմնի շուրջը գոյություն ունի էլեկտրական դաշտ, որը ազդում է այլ լիցքերի վրա, իսկ չէլեկտրականացված մարմնի շուրջ այդպիսի դաշտ չկա։

5. Ինչպե՞ս կարելի է հայտնաբերել էլեկտրական դաշտը։

Էլեկտրական դաշտը կարելի է հայտնաբերել լիցքավորված մարմինով կամ էլեկտրոսկոպով՝ դիտելով դրանց վրա դաշտի ազդեցությունը։

Հայ գրերի պատմական նշանակությունը Էսսե

Հայ գրերի պատմական նշանակությունը

405 թ․ Մեսրոպ Մաշտոցը ստեղծեց հայոց այբուբենը, ինչը նպաստեց հայ լեզվի ու մշակույթի պահպանմանը։ Նշանագրերի գյուտից հետո թարգմանվեցին կարևոր գրքեր, ձևավորվեց հայկական գրականություն։ Մաշտոցը և Սահակ Պարթևը բացեցին դպրոցներ տարբեր վայրերում, ինչի շնորհիվ կրթությունը տարածվեց և ուժեղացավ ազգային ինքնությունը։

Միթոզ  , քրոմոսոմի կառուցվածք

1․Ինչու է կարևոր, որ միտոզի ժամանակ քրոմոսոմները ճշգրիտ բաժանվեն երկու դուստր բջիջների միջև?(Ինչ հետևանքներ կարող են լինել սխալ բաժանման դեպքում?)

Կարևոր է որ միտոզի ժամանակ քրոմոսոմները ճշգրիտ բաժանվեն որովհետև յուրաքանչյուր դուստր բջիջ պետք է ստանա նույն գենետիկական նյութը Եթե բաժանումը սխալ է կարող են առաջանալ քրոմոսոմների ավելացում կամ պակաս բջջի աշխատանքի խանգարում կամ մահ ուռուցքային փոփոխություններ

2․Միտոզի ո՞ր փուլում են քրոմոսոմները դասավորվում բջջի միջին հարթությունում և ինչու է դա անհրաժեշտ։

Քրոմոսոմները բջջի միջին հարթությունում դասավորվում են մետաֆազի ընթացքում Դա անհրաժեշտ է որպեսզի քրոմատիդները հավասար ու ճիշտ բաժանվեն երկու բևեռների միջև և չլինեն սխալներ

3․Ի՞նչ դեր ունեն ցենտրիոլները (կամ ցենտրոզոմները) միտոզի ընթացքում։

․ Ցենտրիոլները կամ ցենտրոզոմները միտոզի ընթացքում ձևավորում են բաժանման ցանցը դրանք ուղղորդում են միկրոխողովակները որոնք կցվում են քրոմոսոմներին և քաշում քրոմատիդները դեպի բջջի հակառակ բևեռները ապահովելով ճշգրիտ բաժանում

4․Ինչ տարբերություն կա պրոֆազի և տելոֆազի միջև՝ ինչպես են փոխվում քրոմոսոմները այդ փուլերում։

Պրոֆազի ընթացքում քրոմոսոմները խտանում են դառնում ավելի կարճ և տեսանելի միջուկային թաղանթը քանդվում է և սկսում է ձևավորվել բաժանման ցանցը Տելոֆազի ընթացքում քրոմոսոմները դարձյալ բարակում են թուլանում վերականգնվում է միջուկային թաղանթը և բջիջը մոտենում է վերջնական բաժանմանը

5․Ինչո՞ւ է միտոզը համարվում բազմաբջիջ օրգանիզմների աճի և վերականգնման հիմքը։

Միտոզը համարվում է բազմաբջիջ օրգանիզմների աճի և վերականգնման հիմքը որովհետև դրա միջոցով ավելանում են նոր բջիջներ փոխարինվում են վնասվածները և պահպանվում է գենետիկական ամբողջականությունը ինչը հնարավորություն է տալիս օրգանիզմին աճել և վերականգնվել

Քրոմոսոմներ, գեներ, կարիոտիպ


ԹԵՍՏ 1

1. Գենը ինչի՞ միավոր է․
ա) Քրոմոսոմի սպիտակուցային հատված
բ) Ժառանգական տեղեկատվության միավոր
գ) Միտոզի փուլ
դ) Ռիբոսոմի կառուցվածքային միավոր

ԹԵՍՏ 2

2. Մարդու սոմատիկ բջիջներում որք՞ան քրոմոսոմ կա:
ա) 23
բ) 24
գ) 46
դ) 48

ԹԵՍՏ 3

3. Ինչպե՞ս է կոչվում մարդու քրոմոսոմների ամբողջական հավաքը, դասավորված ըստ չափի և կառուցվածքի:
ա) Գենոմ
բ) Կարիոտիպ
գ) Գենոտիպ
դ) Ֆենոտիպ

ԹԵՍՏ 4

4. Ո՞ր տեսակի քրոմոսոմներն են որոշում անձի սեռը:
ա) Սոմատիկ քրոմոսոմներ
բ) Ավտոսոմներ
գ) Սեռական քրոմոսոմներ
դ) Միտոխոնդրիալ քրոմոսոմներ

ԹԵՍՏ 5

5. Գենի տարբեր ձևերը, որոնք պայմանավորում են հատկանիշների տարբեր դրսևորումներ, կոչվում են․
ա) Կարիոտիպեր
բ) Ալելներ
գ) Հոմոլոգներ
դ) Մուտագեններ

Կյանքի ոչ բջջային ձևեր՝վիրուսներ

1․ Ո՞րն է բակտերիաների հիմնական առանձնահատկությունը․
ա) Ունեն բջջային կորիզ
բ) Ունեն մեմբրանային օրգանոիդներ
գ) Չունեն ձևավորված կորիզ և մեմբրանային օրգանոիդներ 
դ) Դրանք բազմաբջիջ օրգանիզմներ են

2․ Ո՞րն է վիրուսի առանձնահատկությունը բակտերիայի համեմատ․
ա) Ունի բջջային կառուցվածք
բ) Կարող է ինքնուրույն բազմանալ
գ) Ունի բջջապատ և ցիտոպլազմա
դ) Չունի բջջային կառուցվածք և բազմանում է միայն այլ բջջում 

3․ Ո՞ր հիվանդությունն է առաջացնում վիրուսը․
ա) Տուբերկուլյոզ
բ) Բոտուլիզմ
գ) Գրիպ 
դ) Սիբիրյան խոց

4․ Ինչպե՞ս են բակտերիաները բազմանում․
ա) Բջջամասնությամբ (միտոզով)
բ) Սպորների միջոցով
գ) Պարզ բաժանմամբ 
դ) Բողբոջմամբ

5․ Ո՞րն է բակտերիաների դրական դերը մարդու կյանքում․
ա) Բոլորը հարուցիչներ են
բ) Միայն հիվանդություններ են առաջացնում
գ) Օգտագործվում են հակաբիոտիկների ոչնչացման համար
դ) Օգտագործվում են կաթնաթթվային մթերքների, դեղերի և կենսատեխնոլոգիայի մեջ

6․Ի՞նչ հիմնական բաղադրիչներից է կազմված վիրուսը․

ա) Ցիտոպլազմա, բջջապատ և կորիզ
բ) Ռիբոսոմներ, ԴՆԹ և մեմբրանա
գ) Գենետիկական նյութ (ԴՆԹ կամ ՌՆԹ) և սպիտակուցային պատյան (կապսիդ) 
դ) Բջջային մեմբրանա և օրգանոիդներ

Գրականություն 04.12.2025

1. Կարդա՛ մտքերը՝ յուրաքանչյուրի դիմաց գրելով փա՞ստ է, թե՞ պնդում։ 

Հայոց գրերը ստեղծել է Մեսրոպ Մաշտոցը 405 թվականին։ 

փաստ

Հայոց գրերի ստեղծումը նպաստեց հայ ազգային ինքնության և մշակույթի պահպանմանը։ 

պնդում

Մուրացանը 19-րդ դարի հայ գրող է, ով իր ,,Առաքյալը,, վիպակում ցույց է տալիս գյուղի այնպիսի պատկեր, որը տարբերվում է գլխավոր հերոսի պատկերացումներից։ 

փաստ

Ցանկացած մարդ, հանդիպելով իր սպասումները չարդարացնող իրադրության, պարտավոր է մտածել, որ ինքը ևս պատասխանատու է իրավիճակը փոխելու հարցում։

պնդում

 Գուրգեն Մահարին 20-րդ դարի հայ գրականության խոշոր դեմքերից է, ով իր ,,Էջմիածին,, ստեղծագործությունում պատմել է գաղթի և որբության մասին։

փաստ

 Ողբերգական իրադարձությունների հետևանքով ուժեղ անհատը ստեղծում է ապրելու իր բանաձևը։

պնդում

 Տարբեր ժամանակներում որբությունն ու գաղթն ունեն նույն դեմքը։

պնդում

 Հրանտ Մաթևոսյանը արձակագիր է, ով ,,Կանաչ դաշտը,, ստեղծագործության մեջ արտացոլել է գոյության կռիվը, նկարագրել մայրական սիրո դրսևորումը։

փաստ

 Մայրական սերը բնության ամենահզոր գործիքն է՝ կյանքի հավերժությունն ապահովող։

պնդում

 ,,Նռնենիներ,, պատմվածքը գրել է Վ․ Սարոյանը։ 

փաստ

Նռնենիների այգի տնկելը հայրենիքը վերագտնելու երազանքի խորհրդանիշն էր։

պնդում

Արտաշես թագավորը իրականցրեց հողային բարեփոխումներ, որով տարանջատեց մասնավոր հողատիրությունը համայնքային հողերից։ 

փաստ

Արտաշես Ա թագավորը բանիմաց տնտեսագետ էր։ 

պնդում

2. Պնդում ձևակերպիր հետևյալ թեմաների շուրջ։ 

Ա․ Անգաղթ խալիֆան համանուն ստեղծագործության հերոսն է, ով կարևորոում է երաժշտությունը։ 

Պնդում․ Անգաղթ խալիֆան համոզված է, որ երաժշտությունը մարդու հոգին կանաչեցնող և կյանքի արժեքը բացատրող ուժ ունի։

Բ․ Հետաքրքրասեր Բեսեին սիրում էր տարբեր հարցեր տալ և քննել պատասխանները։

Պնդում․ Հետաքրքրասեր Բեսեն ինչ–որ նոր բան իմանալու անսպառ ծարավ ուներ և միշտ փորձում էր խորացնել յուրաքանչյուր ստացած պատասխան։

 Գ․ ,,Մի հին չինական զրույց,, ստեղծագործության կայսրը հրամայեց սև գլխարկները փոխարինել սպիտակներով։ 

Պնդում․ Կայսրը համոզված էր, որ գլխարկների գույնի փոփոխությունը կարող է կարգ ու կանոն հաստատել պետությունում։

ՔԻՄԻԱ 9 Դեկտեմբերի 1-5

6-րդ շարք

A K₂SO₄ – աղ
B KMnO₄ – աղ
В NaOH – հիմք (հիդրօքսիդ)
Գ Ba(OH)₂ – հիմք
Դ BaO – օքսիդ

7-րդ շարք

A Zn(OH)₂ – հիմք
B N₂O₅ – օքսիդ
В H₃PO₄ – թթու
Գ CuCl₂ – աղ
Դ NO₂ – օքսիդ

8-րդ շարք

A H₂SO₃ – թթու
B LiOH – հիմք
В CO₂ – օքսիդ
Գ H₂S – թթու
Դ K₂SO₄ – աղ

9-րդ շարք

A Fe(OH)₂ – հիմք
B Fe₂O₃ – օքսիդ
В H₂CrO₄ – թթու
Գ HF – թթու
Դ Na₂CO₃ – աղ

10-րդ շարք

A NaCl – աղ
B SiO₂ – օքսիդ
В H₂O – օքսիդ (ջուր)
Գ H₂SO₄ – թթու
Դ K₂O – օքսիդ

Դեկտեմբերի 1-5

Ամփոփում ենք նոյեմբերը(բանավոր):

Ո՞րն է թթուների և հիդրօքսիդների (հիմքերի) սահմանումը:

  1. Թթուներ են այն նյութերը, որոնք ջրում քայքայվելիս արձակում են H⁺ ջրածնի իոն։
    Հիդրօքսիդներ (հիմքեր) են այն նյութերը, որոնք ջրում քայքայվելիս արձակում են OH⁻ հիդրօքսիդ իոն։

1. Ո՞րն է ցանկացած թթվի կազմի պարտադիր տարրը։ Գրե՛ք դրա քիմիական նշանը։

Ջրածին – H

2. Ո՞րն է բոլոր հիդրօքսիդների (հիմքերի) բանաձևի պարտադիր մասը։

OH-հիդրօքսիդ խումբը

3. Ի՞նչպես ենք դասակարգում թթուները ըստ թթվածնի պարունակության։ Բերե՛ք մեկական օրինակ։

Թթվածնային – օրինակ՝ H₂SO₄

Անթթվածնային  – օրինակ՝ HCl

4. Ինչպե՞ս է կոչվում այն հիդրօքսիդը, որը լուծվում է ջրում։

Ալկալի

5. Ի՞նչ գույն է ստանում լակմուսի թուղթը, երբ այն ընկղմում են թթվի լուծույթի մեջ։

Այն ստանում է կարմիր գույն:

6. Թվարկե՛ք ալկալիներին բնորոշ մեկ ֆիզիկական հատկություն։

Նրանք լուծվում են ջրում, առաջացնելով հիդրօքսիդային իոն 

7. Ինչպե՞ս է կոչվում այն նյութերը, որոնք փոխում են իրենց գույնը՝ կախված լուծույթի թթվային կամ հիմնային լինելուց:

Ցուցանիշներ (ինդիկատորներ)

8. Ի՞նչ նյութեր են  առաջանում թթվի և հիմքի փոխազդեցությունից։

Թթվի և հիմքի փոխազդեցությունից ստանում ենք աղ և ջուր:

9. Ինչպե՞ս է կոչվում թթվի և հիմքի միջև տեղի ունեցող փոխազդեցությունը։

Թթվի և հիմքի միջև տեղի ունեցող փոխազդեցությունը կոչվում է չեզոքացում:

10. Թթունները փոխազդու՞մ են մետաղների հետ։ Եթե այո, ի՞նչ նյութեր են առաջանում այդ դեպքում։

Այո թթուները փոխազդում են մետաղների հետ: Առաջանում է աղ և H₂:

11.Ի՞նչ է տեղի ունենում անլուծելի հիմքերի հետ, երբ դրանք տաքացնում են (ջերմային քայքայում)։ Ի՞նչ նյութեր են առաջանում:

Տաքացնելիս քայքայվում են՝ առաջացնելով
օքսիդ + ջուր

12. Հնարավո՞ր է արդյոք ստանալ լուծելի հիմք (ալկալի) մետաղի և ջրի փոխազդեցությունից։

Այո, ալկալի ստացվում է ալկալի մետաղների ջրի հետ փոխազդեցությունից։
Ալկալի մետաղները Մենդելեևի աղյուսակի I խմբի  մետաղներն են, բացի ջրածնից։

Ex. Card

 Write the verbs in the right tense form.

Thomas Isherwood arrived at Tindaro by the morning train. He was tall and thin. His eyes (1) were Blue and his face was brown (to be). He looked tired as he (2) had not slept Well in the train (not to sleep). He wore a grey overcoat and a blue and white scarf, and a brown hat.

No one (3) had come To meet him, and he walked slowly along the platform carrying a brown leather suitcase (to come). He looked for a porter and gave him the luggage ticket.

He (4) did not know Italian, not a word of it (not to know). He was a typical Englishman just capable of asking “How much” – “give me the change”.

He said only on word to the porter – “Taxi”. His luggage (5) was put Into the taxi and then he himself got in (to be put).