Թեմա՝ Բազմանկյան մակերեսի հասկացությունը։ Քառակուսու և ուղղանկյան մակերեսները։

Հարցեր և առաջադրանքներ։

1․ Ի՞նչ է բազմանկյան մակերեսը։

Բազմանկյան մակերեսը մակերեսի այն հատվածն է, որը սահմանափակված է բազմանկյան կողմերով

2․ Գրել բազմանկյան մակերեսի հատկությունները։

Մակերեսի չափման միավորը քառակուսի միավոր է (սմ², մ², դմ² և այլն)։ Հավասար մակերեսներ ունեցող բազմանկյունները հավասարամեծ են։ Եթե բազմանկյան մի կողմը երկարացնենք կամ կրճատենք, ապա մակերեսը փոփոխվում է։ Բազմանկյան մակերեսը կարելի է գտնել այն բաժանելով ավելի պարզ բազմանկյունների։

3․ Ո՞ր բազմանկյուններն են կոչվում հավասարամեծ։

Երկու բազմանկյուններ կոչվում են հավասարամեծ, եթե ունեն նույն մակերեսը։

4․ Գրել քառակուսու և ուղղանկյան մակերեսի հաշվման բանաձևերը։

Քառակուսու մակերես՝ S=a2S = a^2S=a2 (որտեղ aaa քառակուսու կողմն է)։

Ուղղանկյան մակերես՝ S=a×bS = a \times bS=a×b (որտեղ aaa և bbb ուղղանկյան կողմերն են

5․ Գտեք քառակուսու մակերեսը, եթե նրա կողմը հավասար է՝

ա) 1,3 սմ, բ) 35 դմ, գ) 201 մ դ) 0,45 մ

a=1.3a = 1.3a=1.3 սմ → S=1.32=1.69S = 1.3^2 = 1.69S=1.32=1.69 սմ²
a=35a = 35a=35 դմ → S=352=1225S = 35^2 = 1225S=352=1225 դմ²
a=201a = 201a=201 մ → S=2012=40401S = 201^2 = 40401S=2012=40401 մ
a=0.45a = 0.45a=0.45 մ → S=0.452=0.2025S = 0.45^2 = 0.2025S=0.452=0.2025 մ²

6․ Որոշել այն քառակուսու կողմը, որի մակերեսը հավասար է՝

ա) 36 սմ², բ) 64 դմ², գ) 6,25 մ², դ) 0,81 մ²:

a=0.45a = 0.45a=0.45 մ → S=0.452=0.2025S = 0.45^2 = 0.2025S=0.452=0.2025 մ²
a=1.3a = 1.3a=1.3 սմ → S=1.32=1.69S = 1.3^2 = 1.69S=1.32=1.69 սմ²
a=35a = 35a=35 դմ → S=352=1225S = 35^2 = 1225S=352=1225 դմ²
a=201a = 201a=201 մ → S=2012=40401S = 201^2 = 40401S=2012=40401 մ²

7․ Քառակուսու մակերեսը 49 սմ² է: Գտնել քառակուսու կողմը և քառակուսու մակերեսն արտահայտել քառակուսի միլիմետրով,
S=49 սմ² → a=49=7a = \sqrt{49} = 7a=49​=7 սմ S=49×100=4900S = 49 \times 100 = 4900S=49×100=4900 մմ²

8․ ա) Քանի՞  անգամ  կմեծանա քառակուսու մակերեսը, եթե նրա բոլոր կողմերը մեծացվեն  3 անգամ,

բ)Քանի՞  անգամ  կփոքրանա  քառակուսու մակերեսը բոլոր կողմերը փոքրացվեն 2 անգամ:

գ) Քանի՞ անգամ պետք է մեծացնել քառակուսու կողմը, որպեսզի նրա մակերսը սկզբնականից մեծանա 36 անգամ:

ա) Եթե կողմերը մեծացնենք 3 անգամ, մակերեսը կմեծանա 32=93^2 = 932=9 անգամ։

բ) Եթե կողմերը փոքրացնենք 2 անգամ, մակերեսը կփոքրանա 22=42^2 = 422=4 անգամ։

գ) Եթե մակերեսը պետք է մեծանա 36 անգամ, ապա կողմը պետք է մեծացնենք 36=6\sqrt{36} = 636​=6 անգամ։

9․ Գտնել ուղղանկյան մակերեսը, եթե նրա կողմերը հավասար են՝ ա) a=5 սմ, b=6սմ, բ)a=2,5 մ, b=4 մ գ) a=2,1 սմ, b=3,5 սմ

ա) S=5×6=30S = 5 \times 6 = 30S=5×6=30 սմ²

բ) S=2.5×4=10S = 2.5 \times 4 = 10S=2.5×4=10 մ²

գ) S=2.1×3.5=7.35S = 2.1 \times 3.5 = 7.35S=2.1×3.5=7.35 սմ²

10․ Գտնել ուղղանկյան անհայտ կողմը, եթե ուղղանկյան մակերեսը 24 սմ², իսկ կողմերից մեկը 4 սմ է։

S=24 սմ², a=4a = 4a=4 սմ b=S/a=24/4=6

b = S / a = 24 / 4 = 6b=S/a=24/4=6 սմ

ՀԱՐՑԵՐ ԵՎ ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ 

1. Որո՞նք են Հնդկաստանի աշխարհագրական դիրքի առանձնահատուկ գծերը:

 Հնդկաստանը գտնվում է Հարավային Ասիայում, զբաղեցնում է Հնդկական ենթամայրցամաքի մեծ մասը, ունի ծովային սահման Հնդկական օվկիանոսի հետ և ցամաքային սահման Չինաստանի, Պակիստանի, Նեպալի, Բանգլադեշի, Բութանի և Մյանմայի հետ, ընդգրկում է տարբեր լանդշաֆտներ՝ Հիմալայներից մինչև անապատներ ու արևադարձային անտառներ։

2. Բնական ի՞նչ ռեսուրսներով է հարուստ Հնդկաստանը: 

Հնդկաստանը հարուստ է հանքային ռեսուրսներով, ինչպիսիք են ածուխը, երկաթը, բոքսիտը և ուրանիումը, ինչպես նաև էներգետիկ ռեսուրսներով, ներառյալ նավթը, բնական գազը, հիդրոէներգիան, արևային և քամու էներգիան, իսկ նրա ջրային և անտառային պաշարները կարևոր նշանակություն ունեն գյուղատնտեսության և արդյունաբերության համար։

3. Ինչպե՞ս են ազդում կլիմայական պայմանները Հնդկաստանի գյուղատնտեսական արտադրության կազմակերպման վրա:

 Հնդկաստանի գյուղատնտեսական արտադրությունը մեծապես կախված է մուսոնային կլիմայից, քանի որ ամառային մուսոնային անձրևներն ապահովում են ջուր հիմնական մշակաբույսերի, հատկապես բրնձի և ցորենի աճի համար, մինչդեռ երաշտները, փոթորիկներն ու կլիմայական անբարենպաստ փոփոխությունները կարող են բացասաբար ազդել բերքատվության վրա։

4 Որո՞նք են Հնդկաստանի բնակչության աճի, կազմի և տեղաբաշխման բնութագրական գծերը:

Հնդկաստանը բնութագրվում է արագ աճող և բազմազգ բնակչությամբ, որը կենտրոնացած է հիմնականում Գանգեսի հովտում և խոշոր քաղաքներում, բնակչությունը բազմազան է լեզվական, կրոնական և մշակութային առումով, իսկ գյուղական բնակչությունը դեռևս զգալիորեն գերակշռում է, չնայած քաղաքայնացման արագ տեմպերին։

5. Ի՞նչ գիտես Գանգես գետի մասին:

Գանգես գետը Հնդկաստանի ամենակարևոր և սրբազան գետն է, որն սկիզբ է առնում Հիմալայներից, հոսում Հնդկաստանի և Բանգլադեշի տարածքով, ապահովում է ջուր գյուղատնտեսության, արդյունաբերության և միլիոնավոր մարդկանց համար, ինչպես նաև ունի կրոնական ու մշակութային մեծ նշանակություն հինդուների համար։

1.Ինչ նկատի ունեք երբ մեկի մասին ասում եք պատասխանատու մարդ է։

Երբ ասում ենք, որ մեկը պատասխանատու մարդ է, նկատի ունենք, որ նա իր արարքների, խոսքերի և պարտականությունների նկատմամբ լուրջ վերաբերմունք ունի։ Այսպիսի մարդը վստահելի է, հանձնարարությունները կատարում է ժամանակին և պարտաճանաչ, հաշվի է առնում իր գործողությունների ազդեցությունը ուրիշների վրա։

2.Թվարկեք թե ինչ պատասխանատվություն ունեք դուք և ձեր ուսուցիչները։

Մենք պարտավոր ենք դասերին կարգապահ լինել և պատրաստ լինել դասերին մեր ուժերի առավելագույնով: Իսկ ուսուցիչը պարտավոր է դասը հիանալի բացատրել յուրաքանչյուրին:

3.Ձեր կյանքում լինու՞մ են իրավիճակներ, երբ ինչ-որ բան կամ ինչ-որ մեկին ներքուստ չեք հանդուրժում, բայց արտաքուստ հանդուրժում եք:

Իմ կարծիքով բոլորի հետ էլ պատահում է, բայց մենք այդ քայլով ցանկանում ենք ուղղակի չնեղացնել դիմացինին: Բայց միևնույն ժամանակ նրան խաբում ենք չասելով ճշմարտությունը:

4.Ինչ կլինի, եթե հասարակության մեջ չլինի հանդուրժողականության մթնոլորտ:

Եթե հասարակության մեջ չլինի հանդուրժողականության մթնոլորտ, դա կարող է բերել բազմաթիվ բացասական հետևանքների, որոնք կանդրադառնան ինչպես անհատների, այնպես էլ ամբողջ երկրի վրա։

5.Ինչու՞ է հանդուրժողականությունը կարևոր ժողովրդավարական հասարակությունում:

Հանդուրժողականությունը ժողովրդավարական հասարակության հիմնասյուներից է, քանի որ առանց դրա ժողովրդավարությունը չի կարող արդյունավետորեն գործել։ Ժողովրդավարությունը ենթադրում է բազմակարծություն, անհատի իրավունքների հարգում և հասարակության անդամների միջև փոխադարձ ընդունում։ Եթե հանդուրժողականություն չկա, ապա ժողովրդավարական համակարգը կարող է թուլանալ կամ նույնիսկ կործանվել։

1.Մեխանիկական տատանումների տարբեր օրինակներ

Օդում տարածվող ձայնային ալիքները

Ճոճանակի շարժումը

Զսպանակի վրա կախված մարմնի վեր ու վար շարժումը

Օվկիանոսի ալիքները

Գետնի տատանումները երկրաշարժի ժամանակ

2.Ի՞նչն է բնորոշ բոլոր տատանողական շարժումներին

Բոլոր տատանողական շարժումներին բնորոշ է այն, որ մարմնի դիրքը, արագությունը կամ արագացումն պարբերաբար կրկնվում են որոշակի ժամանակահատվածում:

3.Ո՞ր տատանումներն են անվանում պարբերական

Պարբերական են այն տատանումները, որոնց ընթացքը կրկնվում է հավասար ժամանակահատվածներից հետո:

4.Ո՞ր ֆիզիկական մեծությունն է կոչվում տատանումների պարբերություն

Տատանումների պարբերությունը (T) ժամանակն է, որի ընթացքում մարմինը կատարում է մեկ ամբողջական տատանում:

5.ի՞նչ միավորներվ է արտահայտվում տատանումների պարբերությունը

Տատանումների պարբերությունը արտահայտվում է վայրկյաններով (s, վրկ):

6.ի՞նչ է տատանումների լայնույթը:ինչ միավորներվ է այն արտահայտվում;

Տատանումների լայնույթը (AAA) մարմնի առավելագույն շեղումն է հավասարակշռության դիրքից։ Այն արտահայտվում է երկարության միավորներով, օրինակ՝ մետրով (m):

7.ի՞նչ է տատանումների հաճախությունը;Ինչ միավորներով է այն արտահայտվում

Տատանումների հաճախությունը (fff) այն տատանումների թիվն է, որոնք տեղի են ունենում մեկ վայրկյանում։ Այն արտահայտվում է հերցերով (Hz):

8.Ո՞ր հաճախություննէկոչվում 1Հց;

Եթե մարմինը մեկ վայրկյանում կատարում է 1 ամբողջական տատանում, ապա նրա հաճախությունը հավասար է 1 Հց (1 Hz):

9.Որո՞նք են տատանումների մարման պատճառները

Տատանումները մարում են հետևյալ պատճառներով՝

• Դիմադրողական ուժերի (օդի դիմադրություն, շփում) առկայություն
• Էներգիայի աստիճանական կորուստ ջերմության տեսքով

10.Ինչու՞ են ճոճանակը համարում տատանողական համակարգ

Քանի որ ճոճանակը կատարում է պարբերաբար կրկնվող շարժում հավասարակշռության դիրքի շուրջ, այն համարվում է տատանողական համակարգ:

11.Ո՞ր տատանումներն են անվանում ազատ:

Ազատ տատանումներ են այն տատանումները, որոնք տեղի են ունենում համակարգի ներսում եղած ուժերի ազդեցությամբ՝ առանց արտաքին ուժերի միջամտության:

12.Ո՞ր տատանումներն են անվանում հարկադրական

Հարկադրական տատանումներ են այն տատանումները, որոնք առաջանում են արտաքին պարբերաբար գործող ուժի ազդեցությամբ:

13.Ի՞նչ է զսպանակավոր ճոճանակը

Զսպանակավոր ճոճանակը մեխանիկական համակարգ է, որտեղ մարմինը կապված է զսպանակի հետ և կարող է տատանվել վեր ու վար զսպանակի առաձգական ուժի ազդեցությամբ:

 14. Ի՞նչ է մաթեմատիկական ճոճանակը

Մաթեմատիկական ճոճանակը իդեալականացված մոդել է, որը բաղկացած է զանգվածով աննշան թելի վրա կախված փոքր մարմնից, որը կարող է տատանվել ձգողական ուժի ազդեցությամբ:

15.Էներգիայի ինչ փոխակերպումներ են  տեղի ունենում ճոճանակի սեփական տատանումների ժամանակ

Ճոճանակի սեփական տատանումների ժամանակ էներգիան փոխակերպվում է պարբերաբար՝

• Կինետիկ էներգիա → Պոտենցիալ էներգիա
• Պոտենցիալ էներգիա → Կինետիկ էներգիա

16․Ի՞նչ է ռեզոնանսը

Ռեզոնանսը ֆիզիկական երևույթ է, երբ համակարգը ենթարկվում է արտաքին ուժի ազդեցության, որի հաճախությունը համընկնում է համակարգի սեփական հաճախությանը, ինչի հետևանքով տատանումների լայնույթը կտրուկ մեծանում է:

17.Որքան է սեփական տատանումներ կատարող ճոճանակի լրվ մեխանիկական էներգիան:

Սեփական տատանումներ կատարող ճոճանակի լրիվ մեխանիկական էներգիան մնում է հաստատուն (առանց դիմադրողական ուժերի), և այն հավասար է

E=12mv2+12kx2E = \frac{1}{2} m v^2 + \frac{1}{2} k x^2E=21​mv2+21​kx2

որտեղ mmm՝ մարմնի զանգվածն է, v՝ արագությունը, k՝ զսպանակի կոշտության գործակիցը, իսկ x՝ շեղումը հավասարակշռության դիրքից:

1․ Նկարագրել սրտի կառուցվածքը,նշել նախասրտերը և փորոքները, սրտում գտնվող փականների տեսակները, դրանց ֆունկցիաները։

Սրտի աջ նախասրտի և աջ փորոքի բացվածքի սահմանում գտնվում են եռափեղկ փականներ (կազմված երեք փեղկից), իսկ ձախ նախասրտի ու ձախ փորոքի բացվածքի սահմանում` երկփեղկ փականները:

Սրտից դուրս եկող թոքային զարկերակի և աորտայի ներսում կան կիսալուսնաձև փականներ: Եռափեղկ և երկփեղկ փականները խոչընդոտում են արյան հետադարձ շարժումը փորոքներից նախասրտեր: Կիսալուսնաձև փականներն արգելակում են արյան հետադարձ շարժումը թոքային զարկերակից և աորտայից դեպի սիրտ:

2․Նկարագրել զարկերակների, երակների , մազանոթների կառուցվածքը, ֆունկցիաները, նշել հանդիպող բացառությունները։

Արյան մակարդում

Արյան մակարդումը (հեմոստազ) օրգանիզմի պաշտպանական ռեակցիաներից մեկն է, որն ապահովում է արյունահոսության դադարեցումը վնասված անոթի դեպքում։ Այն բաղկացած է մի քանի փուլից.

1. Արյունատար անոթների սպազմ (վազոկոնստրակցիա) – վնասվածքի դեպքում անոթները սեղմվում են՝ նվազեցնելով արյան կորուստը։
2. Թրոմբոցիտային խցանում (նախնական մակարդում) – թրոմբոցիտները կպչում են վնասված հատվածին և առաջացնում խցանում։
3. Կոագուլյացիոն փուլ (վերջնական մակարդում) – հատուկ սպիտակուցների (ֆիբրինոգեն → ֆիբրին) միջոցով առաջանում է կայուն մակարդուկ (թրոմբ)։
4. Մակարդուկի լուծում (ֆիբրինոլիզ) – երբ վերքը ապաքինվում է, թրոմբը աստիճանաբար քայքայվում է և վերանում։

Արյան խմբեր

Արյան խումբը որոշվում է մակերեսային սպիտակուցներով (անտիգեններով), որոնք առկա են էրիթրոցիտների վրա։ Գոյություն ունեն հետևյալ արյան խմբերը՝

1. O (I) – առանց A և B անտիգենների։
2. A (II) – պարունակում է A անտիգեն։
3. B (III) – պարունակում է B անտիգեն։
4. AB (IV) – պարունակում է A և B անտիգեններ։

Բացի այդ, արյունը կարող է լինել ռեզուս-դրական (Rh⁺) կամ ռեզուս-բացասական (Rh⁻)՝ կախված Rh-անտիգենի առկայությունից։

Արյան պաշտպանական ռեակցիա, իմունիտետ

Իմունիտետը օրգանիզմի պաշտպանական համակարգն է, որը պայքարում է հիվանդածին մանրէների, վիրուսների և այլ վտանգավոր նյութերի դեմ։ Այն լինում է.

• Բնածին (ընդհանուր) իմունիտետ – օրգանիզմը բնածին մեխանիզմներով է պաշտպանում իրեն (օրինակ՝ մաշկ, լորձաթաղանթներ, ֆագոցիտոզ)։
• Շնորհյալ (հատուկ) իմունիտետ – զարգանում է կյանքի ընթացքում՝ շփվելով հիվանդածին օրգանիզմների հետ կամ պատվաստումների միջոցով։

Հատուկ իմունիտետը լինում է՝

• Բնական – ձեռք է բերվում հիվանդանալուց հետո։
• Արհեստական – ձեռք է բերվում պատվաստումների շնորհիվ։

Արյան մեջ իմունային համակարգի հիմնական բջիջները լեյկոցիտներն են, որոնք արտադրում են հակամարմիններ, ոչնչացնում մանրէները և ապահովում օրգանիզմի պաշտպանությունը։

Արյան ձևավոր տարրերի քանակական և ֆունկցիոնալ խախտումների հետևանքները

Արյան ձևավոր տարրերի (էրիթրոցիտներ, լեյկոցիտներ, թրոմբոցիտներ) քանակական կամ ֆունկցիոնալ խանգարումները կարող են առաջացնել տարբեր հիվանդություններ և օրգանիզմի խանգարումներ՝ կախված տվյալ բջիջների փոփոխություններից:

Էրիթրոցիտների խանգարումներ

• Անեմիա (սակավարյունություն)՝ առաջանում է էրիթրոցիտների կամ հեմոգլոբինի քանակի նվազման հետևանքով, որը բերում է հյուսվածքների թթվածնաքաղցի (հիպօքսիայի):
• Պոլիցիտեմիա՝ էրիթրոցիտների ավելացման պատճառով արյունը խտանում է, ինչը կարող է բարձրացնել թրոմբոզների և արյան շրջանառության խանգարումների ռիսկը:

Լեյկոցիտների խանգարումներ

• Լեյկոպենիա (լեյկոցիտների նվազում)՝ իմունիտետի թուլացման պատճառ կարող է դառնալ, ինչը մեծացնում է վարակների հանդեպ հակվածությունը:
• Լեյկոցիտոզ (լեյկոցիտների ավելացում)՝ վկայում է բորբոքային կամ վարակային գործընթացի, լեյկոզի կամ այլ պաթոլոգիաների մասին:

Թրոմբոցիտների խանգարումներ

• Թրոմբոցիտոպենիա (թրոմբոցիտների նվազում)՝ կարող է առաջացնել արյունահոսության վտանգ:
• Թրոմբոցիտոզ (թրոմբոցիտների ավելացում)՝ բարձրացնում է թրոմբների առաջացման և անոթների խցանման ռիսկը:

Առաջին ախտանիշները

Արյան բջիջների խախտումների դեպքում հնարավոր են հետևյալ նախանշանները.

• Էրիթրոցիտների խանգարումների դեպքում
  • Հոգնածություն, թուլություն
  • Գունատ մաշկ
  • Շնչառության դժվարություն
  • Սրտխփոց, գլխապտույտ
• Լեյկոցիտների խանգարումների դեպքում
  • Հաճախակի վարակներ
  • Ջերմություն, սառը դող
  • Հեշտությամբ վերքերի ինֆեկցավորում
• Թրոմբոցիտների խանգարումների դեպքում
  • Հեշտացած արյունահոսություն (քթի արյունահոսություն, արյունազեղումներ)
  • Մաշկի վրա բծեր և կապտուկներ
  • Հետաձգված վերքերի լավացում

Կանխարգելիչ միջոցները

Արյան բջիջների խանգարումներից խուսափելու կամ ռիսկը նվազեցնելու համար կարևոր են հետևյալ միջոցառումները.

• Առողջ սնունդ՝ բավարար քանակությամբ երկաթ, ֆոլաթթու, վիտամին B12 (էրիթրոցիտների համար), վիտամին C (իմունիտետը բարձրացնելու համար):
• Ֆիզիկական ակտիվություն՝ նպաստում է արյան շրջանառության լավացմանը:
• Բավարար քուն և սթրեսի կառավարում՝ օրգանիզմի վերականգնման համար:
• Վարակներից պաշտպանություն՝ վակցինացիա, հիգիենայի պահպանում:
• Վնասակար սովորույթներից հրաժարում՝ ալկոհոլի, ծխախոտի չարաշահումից խուսափում:
• Կանոնավոր բժշկական հետազոտություններ՝ արյան ընդհանուր անալիզ անցկացնել՝ պաթոլոգիաները վաղ հայտնաբերելու համար:

Եթե առկա են նշված ախտանիշները, ցանկալի է անհապաղ դիմել բժշկի՝ ախտորոշման և անհրաժեշտ բուժման համար։

Պատասխանել հարցերին

0.Պարզի՛ր քեզ ծանոթ հետևյալ նյութերի՝ մեթան, երկաթ, ածխաթթու գազ, կերակրի աղ, արծաթ, քիմիական բանաձևերը: Դասակարգի՛ր դրանք պարզ և բարդ նյութերի:

1.Ինչպիսի՞ն են լինում նյութերն ըստ որակական բաղադրության:

Նյութերը ըստ որակական բաղադրության բաժանվում են հետևյալ հիմնական տեսակների՝

1. Պարզ նյութեր – կազմված են միայն մեկ քիմիական տարրից։
   Մետաղներ (Fe, Cu, Al)
   Ոչ մետաղներ (O₂, N₂, S)
   Ալոտրոպիկ ձևափոխություններ (ածխածնի տարբեր ձևերը՝ ալմաստ, գրաֆիտ, ֆուլերեններ)
   
2. Բարդ նյութեր – կազմված են տարբեր քիմիական տարրերի ատոմներից։
   Օքսիդներ (H₂O, CO₂, Fe₂O₃)
   Թթուներ (HCl, H₂SO₄, HNO₃)
   Հիմքեր (ալկալիներ) (NaOH, KOH, Ca(OH)₂)
   Աղեր (NaCl, K₂SO₄, CaCO₃)

2.Ո՞ր նյութերն են կոչվում` ա) պարզ, բ) բարդ:

ա) Պարզ նյութեր – դրանք այն նյութերն են, որոնք կազմված են միայն մեկ քիմիական տարրի ատոմներից։ Օրինակ՝

Մետաղներ – Fe (երկաթ), Cu (պղինձ), Al (ալյումին)

Ոչ մետաղներ – O₂ (թթվածին), N₂ (ազոտ), S (ծծումբ), C (ածխածին)

Ալոտրոպիկ ձևափոխություններ – Օրինակ՝ ածխածնի տարբեր ձևերը՝ ալմաստ, գրաֆիտ, ֆուլերեն

բ) Բարդ նյութեր – դրանք այն նյութերն են, որոնք կազմված են երկու կամ ավելի տարբեր քիմիական տարրերից։ Օրինակ՝

Օքսիդներ – CO₂ (ածխաթթու գազ), H₂O (ջուր), Fe₂O₃ (երկաթի օքսիդ)

Թթուներ – HCl (աղաթթու), H₂SO₄ (ծծմբաթթու), HNO₃ (ազոտական թթու)

Հիմքեր (ալկալիներ) – NaOH (նատրիումի հիդրօքսիդ), KOH (կալիումի հիդրօքսիդ)

Աղեր – NaCl (խոհանոցային աղ), CaCO₃ (կալցիումի կարբոնատ), K₂SO₄ (կալիումի սուլֆատ)

3.Ինչպիսի՞ պարզ նյութեր են առաջացնում ա) մետաղական, բ) ոչ մետաղական քիմիական տարրերը:

Քիմիական տարրերը կարող են առաջացնել տարբեր տեսակի պարզ նյութեր՝ կախված իրենց բնույթից:

1. Մետաղական քիմիական տարրերը առաջացնում են մետաղներ։
   Մետաղներն ունեն մետաղական կապ, բարձր էլեկտրահաղորդականություն, ջերմահաղորդականություն, փայլ և ձուլվողություն։
   Օրինակներ՝ երկաթ (Fe), պղինձ (Cu), ալյումին (Al), ոսկի (Au) և այլն։
2. Ոչ մետաղական քիմիական տարրերը առաջացնում են ոչ մետաղներ։
   Ոչ մետաղները կարող են լինել գազային (օրինակ՝ թթվածին O₂, ազոտ N₂), պինդ (ածխածին C, ծծումբ S) կամ հեղուկ (բրոմ Br₂)։
   Նրանք հաճախ առաջացնում են մոլեկուլային կապեր և ունեն ցածր էլեկտրահաղորդականություն։

Այսպիսով, մետաղական տարրերը ձևավորում են մետաղներ, իսկ ոչ մետաղական տարրերը՝ ոչ մետաղներ։

4.Ընտրի՛ր այն շարքը, որը ներառում է՝ ա) միայն մետաղական,
բ) միայն ոչ մետաղական պարզ նյութ առաջացնող քիմիական
տարրերի նշաններ.
1) S, N, O, P.
2) S, N, O, Fe.
3) Cl, Mg, C, Na.
4) AI, K, Zn, Ca:

ա․Միայն մետաղական տարրերի շարք → 4) Al, K, Zn, Ca

բ․Միայն ոչ մետաղական տարրերի շարք → 1) S, N, O, P

5.Քանի՞ քիմիական տարրերի ատոմներ են ներառված N, O, PH, PO
HS բանաձևերում:

N – 1 քիմիական տարրի ատոմ (ազոտ, N):

O – 1 քիմիական տարրի ատոմ (թթվածին, O):

PH – 2 քիմիական տարրի ատոմներ (ֆոսֆոր, P, և ջրածին, H):

PO – 2 քիմիական տարրի ատոմներ (ֆոսֆոր, P, և թթվածին, O):

HS – 2 քիմիական տարրի ատոմներ (ջրածին, H, և ծծումբ, S):

6.Կազմի՛ր հետևյալ բաղադրությունն ունեցող նյութերի քիմիական բանաձևերը և դասակարգի՛ր (պարզ կամ բարդ).
ա) ազոտի մեկ ատոմ, թթվածնի երկու ատոմ.
բ) բրոմի երկու ատոմ.
գ) քլորի երկու ատոմ և թթվածնի երեք ատոմ.
դ) ջրածնի երկու ատոմ և ծծմբի մեկ ատոմ.
ե) ածխածնի մեկ ատոմ և ջրածնի չորս ատոմ.
զ) ֆոսֆորի չորս ատոմ:

Կազմենք նյութերի քիմիական բանաձևերը և դասակարգենք դրանք որպես պարզ կամ բարդ։

Ա) Ազոտի մեկ ատոմ, թթվածնի երկու ատոմ →

Քիմիական բանաձև → NO₂
Դասակարգում → Բարդ նյութ (քանի որ բաղկացած է տարբեր տարրերի ատոմներից)

Բ) Բրոմի երկու ատոմ →

Քիմիական բանաձև → Br₂
Դասակարգում → Պարզ նյութ (բաղկացած է միայն մեկ տեսակի տարրի ատոմներից)

Գ) Քլորի երկու ատոմ և թթվածնի երեք ատոմ →

Քիմիական բանաձև → Cl₂O₃
Դասակարգում → Բարդ նյութ

Դ) Ջրածնի երկու ատոմ և ծծմբի մեկ ատոմ →

Քիմիական բանաձև → H₂S
Դասակարգում → Բարդ նյութ

Ե) Ածխածնի մեկ ատոմ և ջրածնի չորս ատոմ →

Քիմիական բանաձև → CH₄ (մեթան)
Դասակարգում → Բարդ նյութ

Զ) Ֆոսֆորի չորս ատոմ →

Քիմիական բանաձև → P₄
Դասակարգում → Պարզ նյութ

Ամփոփում՝

• Պարզ նյութեր → Br₂, P₄
• Բարդ նյութեր → NO₂, Cl₂O₃, H₂S, CH₄

7.Հետևյալ բանաձևն ունեցող նյութերի յուրաքանչյուր շարքում գտի՛ր «ավելորդը»: Պատասխանդ հիմնավորի՛ր.
w) Au, C, N, F.
P) SO, CI₂, NO, CO.
q) Fe, Zn, S, Cu.
η) ΑΙ, Ο, HCI, P

Քիմիայում առավել հաճախ օգտագործվում է  օքսիդացման աստիճան հասկացությունը: Որպեսզի հասկանանք այդ հասկացության իմաստը, համեմատենք լիցքերի առաջացումը նատրիումի քլորիդում` NaCI:

 
Նատրիումի քլորիդն առաջանալիս տեղի է ունենում էլեկտրոնի անցում նատրիումի ատոմից քլորի ատոմին, և առաջանում են լիցքավորված մասնիկներ`  Na+ևCl− , որոնք էլեկտրաստատիկ ձգողության ուժերով ձգում են միմյանց՝ առաջացնելով իոնային բյուրեղավանդակ: 

Բյուրեղավանդակում Na+ևCl− իոնների թվի հարաբերությունը կազմում է  1:1, որի պատճառով նատրիումի քլորիդ նյութի համար ընդունված է  NaCI  բանաձևը, չնայած պինդ վիճակում այդպիսի մոլեկուլ գոյություն չունի: 

Բոլոր իոնային միացությունները գրառում են այնպիսի քիմիական բանաձևերով, ինչպիսիք ընդունված են մոլեկուլային միացությունների համար:

Իոնային միացություններում տարրի վալենտականությունը հավասար է իոնի լիցքին: 

Էլեկտրաբացասականությամբ միմյանցից տարբերվող ոչ մետաղների ատոմների միջև կովալենտային կապ առաջանալիս կապող վալենտային էլեկտրոնները մեծ մասամբ շեղվում են մի ատոմից դեպի մյուսը: 

Մոլեկուլն առաջանալիս տեղի է ունենում ընդհանուր էլեկտրոնային զույգի շեղում դեպի էլեկտրաբացասական տարրի ատոմը, որի հետևանքով ատոմները ձեռք են բերում մասնակի դրական, կամ մասնակի բացասական լիցք: 

Քիմիական միացություններում ատոմների նման վիճակը բնութագրելու համար ընդունված է այդ լիցքերը հաշվել ոչ թե մասնակի, այլ ամբողջական: 

Որպեսզի պայմանական լիցքը չշփոթեն իոնի լիցքի հետ, այն անվանել են օքսիդացման աստիճան: 

Տարրի օքսիդացման աստիճանը պայմանական այն լիցքն է, որը քիմիական միացության մոլեկուլում վերագրվում է ատոմին` ենթադրելով, թե միացությունը կազմված է միայն իոններից:

Օքսիդացման աստիճանը նշանակվում է արաբական թվանշանով, դրվում է քիմիական նշանի վերևում, ընդ որում սկզբից գրվում է նշանը (+ կամ –), ապա՝ լիցքի թվային արժեքը: 

Օրինակ

Քլորաջրածնի մոլեկուլում ջրածին տարրի օքսիդացման աստիճանը +1 է, իսկ քլորինը` –1, որն էլ գրառվում է այսպես՝ H+1Cl−1:

Օքսիդացման աստիճանի մեծությունը որոշվում է միացության մոլեկուլում դեպի տվյալ ատոմը կամ տվյալ ատոմից շեղված էլեկտրոնների թվով:

Օքսիդացման աստիճանը կարող է ունենալ դրական, բացասական և զրոյական արժեքներ: 

Եթե քլորաջրածնի մոլեկուլում տեղի ունենար ընդհանուր էլեկտրոնային զույգի լրիվ տեղաշարժ դեպի քլորի ատոմը, ապա ջրածնի ատոմը կլիցքավորվեր +1 լիցքով, իսկ քլորի ատոմը` –1 լիցքով:

Դրանք պայմանական լիցքեր են և անվանվում են օքսիդացման աստիճան:

Երբեմն օքսիդացման աստիճանը թվապես համընկնում է տվյալ միացության մոլեկուլում տարրի ատոմի վալենտականությանը: 

Օրինակ

Ածխածնի (IV) օքսիդի մոլեկուլում CO2բաղադրիչ քիմիական տարրերի` ածխածնի(C) և թթվածնի(O) ատոմների և’ վալենտականությունները, և’ օքսիդացման աստիճանները (բացարձակ արժեքով) համապատասխանաբար հավասար են՝ 4 և 2

Սակայն միշտ չէ, որ նշված մեծությունները համընկնում են: Պարզ նյութերի, օրգանական միացությունների մոլեկուլներում հիմնականում չեն համընկնում: Ազոտի N2 մոլեկուլում ազոտի ատոմի վալենտականությունը 3  է (N≡N), մինչդեռ օքսիդացման աստիճանը՝ զրո:  

Միացությունում ավելի մեծ էլեկտրաբացասականությամբ քիմիական տարրի ատոմի օքսիդացման աստիճանը բացասական է, իսկ կապեր առաջացնող մյուս տարրերի ատոմներինը՝  դրական: 

Օքսիդացման աստիճանը, ինչպես և վալենտականությունը կարող են լինել հաստատուն և փոփոխական:

Փոփոխական օքսիդացման աստիճանները միացություններում որոշվում են ըստ բանաձևի:

Տարրերի օքսիդացման աստիճանները որոշելիս անհրաժեշտ է պահպանել հետևյալ սկզբունքները.

1. Պարզ նյութերի մոլեկուլներում տարրերի ատոմների օքսիդացման աստիճանները միշտ հավասար են 0-ի: 

Օրինակ

H02,O02,Cl02,Zn0

2.Ոչ մետաղների հետ առաջացրած միացություններում ջրածնի օքսիդացման աստիճանը հիմնականում +1 է, ակտիվ մետաղների հետ առաջացրած միացություններում` հիդրիդներում  −1 է:

3. Թթվածինը միացություններում հիմնականում դրսևորում է –2-ի հավասար օքսիդացման աստիճան, պերօքսիդներում` –1:

Օրինակ

H2O2 -ում թթվածնի օքսիդացման աստիճանը  –1 է: 

4. I,II,III  խմբերի մետաղների օքսիդացման աստիճանները հավասար են խմբերի համարներին, բացառությամբ Iխմբի երկրորդական ենթախմբի:

5. Միացություններում բոլոր ատոմների գումարային լիցքը հավասար է զրոյի:

Դիտել տեսանյութը՝

1)հղումը

2)հղումը

Պատասխանել հարցերին

Քիմիայում առավել հաճախ օգտագործվում է  օքսիդացման աստիճան հասկացությունը: Որպեսզի հասկանանք այդ հասկացության իմաստը, համեմատենք լիցքերի առաջացումը նատրիումի քլորիդում` NaCI:

 
Նատրիումի քլորիդն առաջանալիս տեղի է ունենում էլեկտրոնի անցում նատրիումի ատոմից քլորի ատոմին, և առաջանում են լիցքավորված մասնիկներ`  Na+ևCl− , որոնք էլեկտրաստատիկ ձգողության ուժերով ձգում են միմյանց՝ առաջացնելով իոնային բյուրեղավանդակ: 

Բյուրեղավանդակում Na+ևCl− իոնների թվի հարաբերությունը կազմում է  1:1, որի պատճառով նատրիումի քլորիդ նյութի համար ընդունված է  NaCI  բանաձևը, չնայած պինդ վիճակում այդպիսի մոլեկուլ գոյություն չունի: 

Բոլոր իոնային միացությունները գրառում են այնպիսի քիմիական բանաձևերով, ինչպիսիք ընդունված են մոլեկուլային միացությունների համար:

Իոնային միացություններում տարրի վալենտականությունը հավասար է իոնի լիցքին: 

Էլեկտրաբացասականությամբ միմյանցից տարբերվող ոչ մետաղների ատոմների միջև կովալենտային կապ առաջանալիս կապող վալենտային էլեկտրոնները մեծ մասամբ շեղվում են մի ատոմից դեպի մյուսը: 

Մոլեկուլն առաջանալիս տեղի է ունենում ընդհանուր էլեկտրոնային զույգի շեղում դեպի էլեկտրաբացասական տարրի ատոմը, որի հետևանքով ատոմները ձեռք են բերում մասնակի դրական, կամ մասնակի բացասական լիցք: 

Քիմիական միացություններում ատոմների նման վիճակը բնութագրելու համար ընդունված է այդ լիցքերը հաշվել ոչ թե մասնակի, այլ ամբողջական: 

Որպեսզի պայմանական լիցքը չշփոթեն իոնի լիցքի հետ, այն անվանել են օքսիդացման աստիճան: 

Տարրի օքսիդացման աստիճանը պայմանական այն լիցքն է, որը քիմիական միացության մոլեկուլում վերագրվում է ատոմին` ենթադրելով, թե միացությունը կազմված է միայն իոններից:

Օքսիդացման աստիճանը նշանակվում է արաբական թվանշանով, դրվում է քիմիական նշանի վերևում, ընդ որում սկզբից գրվում է նշանը (+ կամ –), ապա՝ լիցքի թվային արժեքը: 

Օրինակ

Քլորաջրածնի մոլեկուլում ջրածին տարրի օքսիդացման աստիճանը +1 է, իսկ քլորինը` –1, որն էլ գրառվում է այսպես՝ H+1Cl−1:

Օքսիդացման աստիճանի մեծությունը որոշվում է միացության մոլեկուլում դեպի տվյալ ատոմը կամ տվյալ ատոմից շեղված էլեկտրոնների թվով:

Օքսիդացման աստիճանը կարող է ունենալ դրական, բացասական և զրոյական արժեքներ: 

Եթե քլորաջրածնի մոլեկուլում տեղի ունենար ընդհանուր էլեկտրոնային զույգի լրիվ տեղաշարժ դեպի քլորի ատոմը, ապա ջրածնի ատոմը կլիցքավորվեր +1 լիցքով, իսկ քլորի ատոմը` –1 լիցքով:

Դրանք պայմանական լիցքեր են և անվանվում են օքսիդացման աստիճան:

Երբեմն օքսիդացման աստիճանը թվապես համընկնում է տվյալ միացության մոլեկուլում տարրի ատոմի վալենտականությանը: 

Օրինակ

Ածխածնի (IV) օքսիդի մոլեկուլում CO2բաղադրիչ քիմիական տարրերի` ածխածնի(C) և թթվածնի(O) ատոմների և’ վալենտականությունները, և’ օքսիդացման աստիճանները (բացարձակ արժեքով) համապատասխանաբար հավասար են՝ 4 և 2

Սակայն միշտ չէ, որ նշված մեծությունները համընկնում են: Պարզ նյութերի, օրգանական միացությունների մոլեկուլներում հիմնականում չեն համընկնում: Ազոտի N2 մոլեկուլում ազոտի ատոմի վալենտականությունը 3  է (N≡N), մինչդեռ օքսիդացման աստիճանը՝ զրո:  

Միացությունում ավելի մեծ էլեկտրաբացասականությամբ քիմիական տարրի ատոմի օքսիդացման աստիճանը բացասական է, իսկ կապեր առաջացնող մյուս տարրերի ատոմներինը՝  դրական: 

Օքսիդացման աստիճանը, ինչպես և վալենտականությունը կարող են լինել հաստատուն և փոփոխական:

Փոփոխական օքսիդացման աստիճանները միացություններում որոշվում են ըստ բանաձևի:

Տարրերի օքսիդացման աստիճանները որոշելիս անհրաժեշտ է պահպանել հետևյալ սկզբունքները.

1. Պարզ նյութերի մոլեկուլներում տարրերի ատոմների օքսիդացման աստիճանները միշտ հավասար են 0-ի: 

Օրինակ

H02,O02,Cl02,Zn0

2.Ոչ մետաղների հետ առաջացրած միացություններում ջրածնի օքսիդացման աստիճանը հիմնականում +1 է, ակտիվ մետաղների հետ առաջացրած միացություններում` հիդրիդներում  −1 է:

3. Թթվածինը միացություններում հիմնականում դրսևորում է –2-ի հավասար օքսիդացման աստիճան, պերօքսիդներում` –1:

Օրինակ

H2O2 -ում թթվածնի օքսիդացման աստիճանը  –1 է: 

4. I,II,III  խմբերի մետաղների օքսիդացման աստիճանները հավասար են խմբերի համարներին, բացառությամբ Iխմբի երկրորդական ենթախմբի:

5. Միացություններում բոլոր ատոմների գումարային լիցքը հավասար է զրոյի:

Դիտել տեսանյութը՝

1)հղումը

2)հղումը

Պատասխանել հարցերին

1. Ի՞նչ է օքսիդացման աստիճանը և ինչպե՞ս է այն որոշվում:

Օքսիդացման աստիճանը տատանվող թիվ է, որը ցույց է տալիս, թե որքան էլեկտրոն է ստացել կամ տվել ատոմը տվյալ միացության մեջ: Այն որոշվում է հետևյալ կանոններով.

Ազատ տարրերը (օրինակ՝ O₂, N₂, Fe) ունեն 0 օքսիդացման աստիճան։

Ալկալիական մետաղները (1-ին խումբ) միշտ ունեն +1, իսկ ալկալիական հողայինները (2-րդ խումբ) +2։

Թթվածինը սովորաբար ունի -2, բացառությամբ պերօքսիդների (որտեղ այն ունի -1)։

Ջրածինը մետաղների հետ կազմում է -1, իսկ ոչ մետաղների հետ՝ +1։

Ընդհանուր միացության օքսիդացման աստիճանների գումարը պետք է հավասար լինի նրա լիցքին։

2.Ինչպե՞ս է փոխվում մետաղների օքսիդացման աստիճանը օքսիդացման և վերականգնման ժամանակ:

Օքսիդացման ժամանակ մետաղը տալիս է էլեկտրոններ, ուստի նրա օքսիդացման աստիճանը աճում է։ Օրինակ՝ Fe → Fe²⁺ + 2e⁻ (0 → +2):
Վերականգնման ժամանակ մետաղը ընդունում է էլեկտրոններ, և նրա օքսիդացման աստիճանը նվազում է։ Օրինակ՝ Cu²⁺ + 2e⁻ → Cu (+2 → 0):

3.Ինչո՞ւ է թթվածինը պերօքսիդներում (-1) օքսիդացման աստիճան ունենում, բայց սովորաբար (-2):

Թթվածինը սովորաբար ունի -2 օքսիդացման աստիճան, քանի որ այն երկու էլեկտրոն է ստանում՝ լրացնելու համար իր 8 էլեկտրոնային շերտը։ Սակայն պերօքսիդներում (H₂O₂, Na₂O₂) թթվածնի ատոմները փոխկապված են O–O կապով, և նրանցից յուրաքանչյուրը ստանում է միայն մեկ լրացուցիչ էլեկտրոն՝ դառնալով -1:

4.Գտե՛ք օքսիդացման աստիճանները հետևյալ միացություններում.

H₂SO₄: H = +1, O = -2, հետևաբար S = +6։

KMnO₄: K = +1, O = -2, հետևաբար Mn = +7։

Fe₂O₃: O = -2, հետևաբար Fe = +3։

NH₄Cl: H = +1, N = -3, Cl = -1։

5.Ընտրիր այն քիմիական տարրերի նշանները, որոնց նվազագույն օքսիդացման աստիճանը 0 է.
K, CI, N, H, Ca, Zn, O,C, S, Al, F:

K, Ca, Zn, O, C, S, Al այս տարրերը կարող են հանդիպել ազատ վիճակում իրենց պարզ նյութերում, օրինակ՝ K (կալիում), Ca (կալցիում), Zn (ցինկ), O₂ (թթվածին), C (ածխածին), S (ծծումբ), Al (ալյումին)):

Cl, N, H, F չեն կարող ունենալ նվազագույն օքսիդացման աստիճան 0, քանի որ դրանք ազատ վիճակում հիմնականում գոյություն ունեն որպես մոլեկուլներ (Cl₂, N₂, H₂, F₂) կամ իոններ։