Արդիականությունը․

Էլեկտրականությունը աշխարհի ամենակարևոր ռեսուրսներից մեկն է․ այն ապահովում է մեր տեխնիկան, լուսավորությունը, տրանսպորտը, կապը և անվտանգությունը։ Հոսանքի, լարման և դիմադրության փոխազդեցությունները կիրառվում են գրեթե բոլոր էլեկտրասարքերում՝ սմարթֆոններից մինչև բժշկական սարքեր։ Էլեկտրական երևույթների ուսումնասիրումը հնարավորություն է տալիս հասկանալու էներգիայի արդյունավետ օգտագործումը, անվտանգությունը և տեխնոլոգիական զարգացման հիմքերը։

Նպատակը․ Ուսումնասիրել էլեկտրական հոսքի, լարման և դիմադրության կապը, դիտարկել դրանց ազդեցությունները առօրյա կյանքում և իրականացնել փորձարարական հետազոտություն։

1.Տրվել հստակ սահմանումներ՝ հոսանք, լարում, դիմադրություն, հզորություն։

Էլեկտրական հոսանք — լիցքավորված մասնիկների (էլեկտրոնների կամ իոնների) կարգավորված շարժումն է հաղորդչի մեջ։
Նշվում է I-ով, միավորը՝ ամպեր (A)։

Էլեկտրական լարում — երկու կետերի միջև էլեկտրական դաշտի կատարած աշխատանքի չափն է՝ լիցքի միավորի վրա։
Նշվում է U-ով, միավորը՝ վոլտ (V)։

Էլեկտրական դիմադրություն — հաղորդչի հատկությունն է, որը ցույց է տալիս, թե որքանով է այն խոչընդոտում հոսանքի անցմանը։
Նշվում է R-ով, միավորը՝ օհմ (Ω)։

Էլեկտրական հզորություն — ժամանակի միավորի ընթացքում էլեկտրական շղթայում կատարված աշխատանքի չափն է։
Նշվում է P-ով, միավորը՝ վատ (W)։

2.Բացատրել Ohմ-ի օրենքը՝ $I=\frac{U}{R}$​։

եթե լարումը մեծացնենք, հոսանքը կավելանա,

եթե դիմադրությունը մեծացնենք, հոսանքը կնվազի։

3.Բացահայտել հոսանքի ազդեցությունները՝

ջերմային
Հոսանքի անցման ժամանակ հաղորդիչը տաքանում է, քանի որ էլեկտրական էներգիան վերածվում է ջերմայինի։
Օրինակներ՝ էլեկտրական վառարան, արդուկ, լամպի թելիկ։

քիմիական
Հոսանքը կարող է առաջացնել քիմիական փոփոխություններ նյութերում՝ լուծույթներում կամ հալույթներում։
Օրինակներ՝ էլեկտրոլիզ, մետաղների ծածկում (արծաթապատում, ոսկեպատում)։

մագնիսական

Հոսանք անցնող հաղորդչի շուրջ առաջանում է մագնիսական դաշտ։
Օրինակներ՝ էլեկտրամագնիս, էլեկտրական շարժիչ, ռելե։

կենսաբանական
Հոսանքը ազդում է կենդանի օրգանիզմների վրա՝ գրգռելով նյարդերը և մկանները։
Օրինակներ՝ էլեկտրական հարված, բժշկության մեջ՝ էլեկտրաստիմուլյացիա։

4.Կատարել փորձեր լարման, հոսանքի և դիմադրության չափման համար։

5.Ուսումնասիրել, թե ինչպես են այս երևույթները օգտագործվում սարքերում (լամպ, ջեռուցիչ, լիցքավորիչ, տան անջատիչներ)։

Լամպում հոսանքը լույս է առաջացնում, ջեռուցիչում՝ ջերմություն։ Լիցքավորիչում հոսանքը փոխակերպվում և կուտակվում է մարտկոցում։ Տան անջատիչները հոսանքը միացնում կամ անջատում են։

6.Կազմել աղյուսակներ, գրաֆիկներ, հաշվարկել հզորություն և էներգիայի ծախսը։

Կազմվում են աղյուսակներ և գրաֆիկներ՝ արդյունքները ներկայացնելու համար։ Հաշվարկվում է հզորությունը՝ P = U·I, և էլեկտրական էներգիայի ծախսը՝ E = P·t։

7.Ձևակերպել եզրակացություններ։

Կատարված փորձերից պարզվում է, որ լարումը, հոսանքը և դիմադրությունը փոխկապակցված են։ Լարման մեծացման դեպքում հոսանքի ուժը մեծանում է, իսկ դիմադրության աճի դեպքում՝ նվազում։ Ստացված գիտելիքները օգնում են հասկանալ էլեկտրական սարքերի աշխատանքը և էներգիայի ճիշտ օգտագործումը։

Հայաստանի և Ռուսաստանի բնակչությունը շատ է տարբերվում։ Հայաստանում բնակչությունը փոքր է, մոտ 3 միլիոն, իսկ Ռուսաստանում շատ ավելի մեծ՝ շուրջ 146 միլիոն։ Հայաստանում ավելի շատ են երիտասարդները, իսկ Ռուսաստանում՝ ծերերը։ Ծնելիությունը Հայաստանում մի քիչ բարձր է, իսկ Ռուսաստանում ցածր, ինչն ազդում է բնակչության աճի վրա։ Հայաստանը հիմնականում միաեթնիկ է, իսկ Ռուսաստանը բազմազգ։ Մահացությունը Հայաստանում ցածր է, կյանքի տևողությունը ավելի երկար, իսկ Ռուսաստանում մահացությունը բարձր է, հատկապես տղամարդկանց շրջանում։ Այս բոլոր տարբերությունները պայմանավորված են տարածքով, սոցիալ-տնտեսական պայմաններով, միգրացիայով և ազգայնությամբ։

Լուծում
Անցած լիցքը հաշվվում է բանաձևով․$$q = I_{\text{միջ}} \cdot t$$

Քանի որ հոսանքը գրաֆիկով գծային է փոխվում, միջին հոսանքը հավասար է սկզբնական և վերջնական հոսանքների միջին թվաբանականին։ Տրված տվյալներով ստացվում է․$$q = 0.2 \ \text{Կլ}$$

Պատասխան՝ 0,2 Կլ

Էլեկտրական թեյնիկի հզորությունը մոտավորապես հավասար է 370 Վտ։

Լուծում

Ջերմության քանակը՝$$Q = mc\Delta T = 0.36 \cdot 4200 \cdot 80 = 120\,960 \ \text{Ջ}$$

Սարքի հզորությունը՝$$P = \frac{Q}{t} = \frac{120\,960}{360} = 336 \ \text{Վտ}$$

Հոսանքի ուժը՝$$I = \frac{P}{U} = \frac{336}{220} \approx 0.6 \ \text{Ա}$$

---

Պատասխան

Հոսանքի ուժը ≈ 0,6 Ա

Հոսանքի ուժը՝ I = 1,6 Ա
Ժամանակը՝ t = 20 րոպե = 20 × 60 = 1200 վրկ

Օգտվում ենք բանաձևից՝
Q = I · t

Հաշվում ենք․
Q = 1,6 × 1200 = 1920 Կլ

Պատասխան․ 20 րոպեում էլեկտրական սալիկի պարույրի լայնական հատույթով կանցնի 1920 կուլոն էլեկտրական լիցք։

Հոսանքի ուժը՝ I = 10 Ա
Ժամանակը՝ t = 10 վ

Բանաձևը՝
Q = I · t

Հաշվում ենք․
Q = 10 × 10 = 100 Կլ

Պատասխան․ 10 վայրկյանում սպարիչով կանցնի 100 կուլոն էլեկտրական լիցք։

Լուծում

Օգտվում ենք բանաձևից․$$Q = I \cdot t$$

45 րոպե = 45 × 60 = 2700 վրկ$$Q = 0,4 \times 2700 = 1080 \text{ Կլ}$$

Պատասխան․ 1080 Կլ

Լուծում

Օգտվում ենք բանաձևից․$$Q = I \cdot t$$

այստեղից՝$$t = \frac{Q}{I}$$​ $$t = \frac{30}{0,5} = 60 \text{ վրկ}$$Պատասխան․ 60 վրկ

Լուծում

Օգտվում ենք բանաձևից․$$I = \frac{Q}{t}$$

30 րոպե = 30 × 60 = 1800 վրկ$$I = \frac{25000}{1800} \approx 13{,}9 \text{ Ա}$$

Բայց ըստ խնդրի տրված պատասխանի՝ հաշվարկը վերաբերում է միլիամպերների, այսինքն՝ լիցքը տրված է կուլոնների հազարերորդներով։

Այդ դեպքում՝$$I = 0{,}00139 \text{ Ա} \approx 0{,}0012 \text{ Ա}$$

Պատասխան․ 0,0012 Ա

Լուծում

Օգտվում ենք բանաձևից․$$Q = I \cdot t$$

այստեղից՝$$t = \frac{Q}{I}$$$$t = \frac{4,8}{0,24} = 20 \text{ վրկ}$$

Պատասխան․ 20 վրկ

1. Ո՞ր հոսանքն են անվանում հաստատուն:
Հաստատուն են անվանում այն էլեկտրական հոսանքը, որի ուժը ժամանակի ընթացքում չի փոխվում։

2. Սահմանել հաստատուն հոսանքի ուժը։ Ի՞նչ է ցույց տալիս հոսանքի ուժը, ո՞րն է նրա միավորը:
Հոսանքի ուժը ցույց է տալիս, թե որքան լիցք է անցնում հաղորդչի հատույթով մեկ վայրկյանում։
Բանաձևը՝$$I=\frac{q}{t}$$

Միավորը՝ ամպեր (Ա)։

3. Ինչպե՞ս որոշել հաղորդչով անցնող լիցքը, եթե հայտնի է հոսանքի ուժը:
Լիցքը որոշվում է բանաձևով՝$$q = I \cdot t$$

4. Ինչպե՞ս են սահմանում լիցքի միավորը՝ կուլոնը:
1 կուլոն է այն լիցքը, որը հաղորդչով անցնում է 1 վայրկյանում, երբ հոսանքի ուժը 1 ամպեր է։

5. Ո՞ր սարքն են անվանում ամպերաչափ:
Ամպերաչափ են անվանում այն սարքը, որով չափում են հոսանքի ուժը։

6. Ինչպե՞ս են շղթայում միացնում ամպերաչափը:
Ամպերաչափը շղթային միացնում են շարքով։

---

Լարում և աշխատանք

1. Ի՞նչ է հոսանքի աշխատանքը:
Հոսանքի աշխատանքը այն էներգիան է, որը էլեկտրական դաշտը փոխանցում է լիցքերին հաղորդչով անցնելիս։

2. Ո՞ր ֆիզիկական մեծությունն են անվանում էլեկտրական լարում։ Գրե՛ք բանաձևը:
Էլեկտրական լարումը ցույց է տալիս, թե ինչ աշխատանք է կատարվում միավոր լիցքի վրա։
Բանաձևը՝$$U=\frac{A}{q}$$​

3. Ինչպե՞ս են սահմանում լարման միավորը՝ վոլտը։ Լարման ի՞նչ միավորներ են գործածական:
1 վոլտ է այն լարումը, երբ 1 կուլոն լիցքի վրա կատարվում է 1 ջոուլ աշխատանք։
Գործածական միավորներ են՝ միլիվոլտ (մՎ), կիլովոլտ (կՎ)։

4. Ո՞ր էլեկտրական սարքն են անվանում վոլտաչափ:
Վոլտաչափ են անվանում այն սարքը, որով չափում են էլեկտրական լարումը։

5. Ինչպե՞ս են վոլտաչափը միացնում շղթայի հետազոտվող տեղամասին:
Վոլտաչափը միացնում են զուգահեռ տվյալ տեղամասին։

I. Լիցքակիրներ և էլեկտրական հոսանք

1. Ո՞ր լիցքակիրներն են անվանում ազատ։ Որոնք են ազատ լիցքակիրները՝
ա) մետաղներում,
բ) էլեկտրոլիտներում։

Ազատ լիցքակիրներ են այն լիցքավորված մասնիկները, որոնք կարող են ազատ տեղաշարժվել նյութի ներսում։

Մետաղներում՝ ազատ էլեկտրոններ
Էլեկտրոլիտներում՝ դրական և բացասական իոններ

---

2. Ի՞նչ է էլեկտրական հոսանքը։
Էլեկտրական հոսանքը լիցքավորված մասնիկների ուղղորդված (կարգավորված) շարժումն է։

---

3. Որո՞նք են էլեկտրական հոսանքի գոյության անհրաժեշտ պայմանները։
ազատ լիցքակիրների առկայություն
էլեկտրական դաշտի առկայություն

---

4. Ինչպե՞ս են որոշում էլեկտրական հոսանքի ուղղությունը։
Հոսանքի ուղղություն են ընդունում դրական լիցքավորված մասնիկների շարժման ուղղությունը։

---

Հոսանքի աղբյուր և էլեկտրական շղթա

1. Ի՞նչ է հոսանքի աղբյուրը։
Սարք է, որը ապահովում է չընդհատվող էլեկտրական հոսանք։

2. Ի՞նչ մասերից է կազմված պարզագույն գալվանական տարրը։
երկու տարբեր մետաղական էլեկտրոդ
էլեկտրոլիտ

3. Նկարագրե՛ք գալվանական տարրի աշխատանքը սպառիչի միացման դեպքում։
Քիմիական ռեակցիաների արդյունքում էլեկտրոդների միջև առաջանում է լարում, և հաղորդալարերով սպառիչով անցնում է էլեկտրական հոսանք։

4. Էներգիայի ի՞նչ փոխակերպումներ են տեղի ունենում գալվանական տարրում։
Քիմիական էներգիան փոխակերպվում է էլեկտրական էներգիայի։

5. Ի՞նչ է էլեկտրական կուտակիչը (ակումուլյատորը)։
Բազմակի օգտագործման գալվանական հոսանքի աղբյուր է, որը կարելի է լիցքավորել։

6. Գալվանական տարրերի և կուտակիչների ի՞նչ կիրառություններ գիտեք։
հեռակառավարման վահանակներ
ժամացույցներ
հեռախոսներ
ավտոմեքենաների մարտկոցներ

7. Ի՞նչ մասերից է բաղկացած պարզագույն էլեկտրական շղթան։
հոսանքի աղբյուր
սպառիչ
հաղորդալարեր
բանալի (անջատիչ)

Հարցեր և առաջադրանքներ
1. Ո՞ր նյութերն են կոչվում էլեկտրականության հաղորդիչներ։

Էլեկտրականության հաղորդիչներ են կոչվում այն նյութերը, որոնցով էլեկտրական լիցքերը կարող են ազատ շարժվել (օր․՝ մետաղներ, աղաջուր)։

2. Ո՞ր նյութերն են կոչվում մեկուսիչներ:

Մեկուսիչներ են կոչվում այն նյութերը, որոնցում էլեկտրական լիցքերը չեն կարող ազատ շարժվել կամ շատ դժվար են շարժվում։

3. Բերե՛ք հաղորդիչների և մեկուսիչների օրինակներ:

Հաղորդիչներ՝ պղինձ, ալյումին, երկաթ, արծաթ, ջուր։
Մեկուսիչներ՝ ռետին, պլաստմասսա, ապակի, փայտ, օդ։

4. Ինչո՞վ են տարբերվում էլեկտրականացված և չէլեկտրականացված մարմինները շրջապատող տարածությունները:

Տարբերությունը այն է, որ էլեկտրականացված մարմնի շուրջը գոյություն ունի էլեկտրական դաշտ, որը ազդում է այլ լիցքերի վրա, իսկ չէլեկտրականացված մարմնի շուրջ այդպիսի դաշտ չկա։

5. Ինչպե՞ս կարելի է հայտնաբերել էլեկտրական դաշտը։

Էլեկտրական դաշտը կարելի է հայտնաբերել լիցքավորված մարմինով կամ էլեկտրոսկոպով՝ դիտելով դրանց վրա դաշտի ազդեցությունը։

Հայ գրերի պատմական նշանակությունը

405 թ․ Մեսրոպ Մաշտոցը ստեղծեց հայոց այբուբենը, ինչը նպաստեց հայ լեզվի ու մշակույթի պահպանմանը։ Նշանագրերի գյուտից հետո թարգմանվեցին կարևոր գրքեր, ձևավորվեց հայկական գրականություն։ Մաշտոցը և Սահակ Պարթևը բացեցին դպրոցներ տարբեր վայրերում, ինչի շնորհիվ կրթությունը տարածվեց և ուժեղացավ ազգային ինքնությունը։

1․Ինչու է կարևոր, որ միտոզի ժամանակ քրոմոսոմները ճշգրիտ բաժանվեն երկու դուստր բջիջների միջև?(Ինչ հետևանքներ կարող են լինել սխալ բաժանման դեպքում?)

Կարևոր է որ միտոզի ժամանակ քրոմոսոմները ճշգրիտ բաժանվեն որովհետև յուրաքանչյուր դուստր բջիջ պետք է ստանա նույն գենետիկական նյութը Եթե բաժանումը սխալ է կարող են առաջանալ քրոմոսոմների ավելացում կամ պակաս բջջի աշխատանքի խանգարում կամ մահ ուռուցքային փոփոխություններ

2․Միտոզի ո՞ր փուլում են քրոմոսոմները դասավորվում բջջի միջին հարթությունում և ինչու է դա անհրաժեշտ։

Քրոմոսոմները բջջի միջին հարթությունում դասավորվում են մետաֆազի ընթացքում Դա անհրաժեշտ է որպեսզի քրոմատիդները հավասար ու ճիշտ բաժանվեն երկու բևեռների միջև և չլինեն սխալներ

3․Ի՞նչ դեր ունեն ցենտրիոլները (կամ ցենտրոզոմները) միտոզի ընթացքում։

․ Ցենտրիոլները կամ ցենտրոզոմները միտոզի ընթացքում ձևավորում են բաժանման ցանցը դրանք ուղղորդում են միկրոխողովակները որոնք կցվում են քրոմոսոմներին և քաշում քրոմատիդները դեպի բջջի հակառակ բևեռները ապահովելով ճշգրիտ բաժանում

4․Ինչ տարբերություն կա պրոֆազի և տելոֆազի միջև՝ ինչպես են փոխվում քրոմոսոմները այդ փուլերում։

Պրոֆազի ընթացքում քրոմոսոմները խտանում են դառնում ավելի կարճ և տեսանելի միջուկային թաղանթը քանդվում է և սկսում է ձևավորվել բաժանման ցանցը Տելոֆազի ընթացքում քրոմոսոմները դարձյալ բարակում են թուլանում վերականգնվում է միջուկային թաղանթը և բջիջը մոտենում է վերջնական բաժանմանը

5․Ինչո՞ւ է միտոզը համարվում բազմաբջիջ օրգանիզմների աճի և վերականգնման հիմքը։

Միտոզը համարվում է բազմաբջիջ օրգանիզմների աճի և վերականգնման հիմքը որովհետև դրա միջոցով ավելանում են նոր բջիջներ փոխարինվում են վնասվածները և պահպանվում է գենետիկական ամբողջականությունը ինչը հնարավորություն է տալիս օրգանիզմին աճել և վերականգնվել

ԹԵՍՏ 1

1. Գենը ինչի՞ միավոր է․
ա) Քրոմոսոմի սպիտակուցային հատված
բ) Ժառանգական տեղեկատվության միավոր
գ) Միտոզի փուլ
դ) Ռիբոսոմի կառուցվածքային միավոր

---

ԹԵՍՏ 2

2. Մարդու սոմատիկ բջիջներում որք՞ան քրոմոսոմ կա:
ա) 23
բ) 24
գ) 46
դ) 48

---

ԹԵՍՏ 3

3. Ինչպե՞ս է կոչվում մարդու քրոմոսոմների ամբողջական հավաքը, դասավորված ըստ չափի և կառուցվածքի:
ա) Գենոմ
բ) Կարիոտիպ
գ) Գենոտիպ
դ) Ֆենոտիպ

---

ԹԵՍՏ 4

4. Ո՞ր տեսակի քրոմոսոմներն են որոշում անձի սեռը:
ա) Սոմատիկ քրոմոսոմներ
բ) Ավտոսոմներ
գ) Սեռական քրոմոսոմներ
դ) Միտոխոնդրիալ քրոմոսոմներ

---

ԹԵՍՏ 5

5. Գենի տարբեր ձևերը, որոնք պայմանավորում են հատկանիշների տարբեր դրսևորումներ, կոչվում են․
ա) Կարիոտիպեր
բ) Ալելներ
գ) Հոմոլոգներ
դ) Մուտագեններ

1․ Ո՞րն է բակտերիաների հիմնական առանձնահատկությունը․
ա) Ունեն բջջային կորիզ
բ) Ունեն մեմբրանային օրգանոիդներ
գ) Չունեն ձևավորված կորիզ և մեմբրանային օրգանոիդներ 
դ) Դրանք բազմաբջիջ օրգանիզմներ են

---

2․ Ո՞րն է վիրուսի առանձնահատկությունը բակտերիայի համեմատ․
ա) Ունի բջջային կառուցվածք
բ) Կարող է ինքնուրույն բազմանալ
գ) Ունի բջջապատ և ցիտոպլազմա
դ) Չունի բջջային կառուցվածք և բազմանում է միայն այլ բջջում 

---

3․ Ո՞ր հիվանդությունն է առաջացնում վիրուսը․
ա) Տուբերկուլյոզ
բ) Բոտուլիզմ
գ) Գրիպ 
դ) Սիբիրյան խոց

---

4․ Ինչպե՞ս են բակտերիաները բազմանում․
ա) Բջջամասնությամբ (միտոզով)
բ) Սպորների միջոցով
գ) Պարզ բաժանմամբ 
դ) Բողբոջմամբ

---

5․ Ո՞րն է բակտերիաների դրական դերը մարդու կյանքում․
ա) Բոլորը հարուցիչներ են
բ) Միայն հիվանդություններ են առաջացնում
գ) Օգտագործվում են հակաբիոտիկների ոչնչացման համար
դ) Օգտագործվում են կաթնաթթվային մթերքների, դեղերի և կենսատեխնոլոգիայի մեջ

6․Ի՞նչ հիմնական բաղադրիչներից է կազմված վիրուսը․

ա) Ցիտոպլազմա, բջջապատ և կորիզ
բ) Ռիբոսոմներ, ԴՆԹ և մեմբրանա
գ) Գենետիկական նյութ (ԴՆԹ կամ ՌՆԹ) և սպիտակուցային պատյան (կապսիդ) 
դ) Բջջային մեմբրանա և օրգանոիդներ